http://youtu.be/MZKXvfRQYwQ

Amiral John Michael De Robeck (1862-1928)

Amiral Sir John De Robeck 10 Haziran 1862’de İrlanda’da doğdu.1875’te Kraliyet Donanmasına girdi. Birinci Dünya Savaşından üç yıl önce  Tuğamirallik rütbesiyle taltif edildi. Birinci Dünya Harbinin ilanıyla birlikte emrindeki 9.Kruvazör Filosuyla birlikte Amiral Sackville Carden’in Doğu Akdeniz Filosuna katıldı. Kraliyet Deniz Kuvvetlerinin İstanbulu ele geçirmek amacıyla Çanakkale Boğazındaki müstahkem mevkilere yaptığı saldırılara Amiral Carden’in kurmay başkanı olarak katılan De Robeck, Amiral’in, donanmanın Türk savunması önünde varlık gösterememesi ve Churchill’in kesin sonucun alınması konusundaki baskılarına dayanamayıp rahatsızlanması üzerine 17 Mart 1915 günü Akdeniz Filo Komutanlığına getirildi. Göreve geldiğinin ertesi günü yani 18 Mart 1915’te saldırı planı gereği Çanakkale Boğazındaki Türk Savunmasını çökertip, donanmaya İstanbul yolunu açmak için filoyla boğaz istihkâmlarına saldıran De Robeck, akşama kadar süren bu büyük deniz muharebesinde mağlup olarak Yenilmez Armadaya tarihinin en büyük ve acı yenilgisini yaşattı.18 Mart yenilgisinin ardından bir daha boğaza bir deniz saldırısı gerçekleştirmeyen Amiral John De Robeck harekâtın geri kalan bölümünde emrindeki deniz gücüyle Gelibolu Yarımadasına çıkan İtilaf Devletleri ordusuna topçu desteği verdi. Kara Harekâtından da bir netice elde edemeyen İtilaf Devletleri güçlerinin Aralık 1915 ve Ocak 1916 tarihlerinde Gelibolu Yarımadasından tahliye edilmesine gemileriyle yardımcı olan Tuğamiral John De Robeck’in rütbesi Tümamiralliğe yükseltildi.1915 yılında silah zoruyla giremediği İstanbul’da işgalin ardından 1919 yılında İşgal Kuvvetleri Komutanı olarak görev yaptı.1922–1924 yılları arasında Atlantik Filosu Komutanlığı yapan Tümgeneral John De Robeck 1928’de hayatını kaybetti.

UNUTAMAM GELİBOLU’M

Geçse de onca sene eskitemez seni

Bilakis pek ziyade artırır kıymetini

Yüreğimde taşırken o eşsiz sevgini

Unutamam Gelibolu’m hiçbir zaman seni

Her karışı kanla yoğrulan topraklarını

Uğruna can veren evlatlarını

Tarihten dinlediğim destanlarını

Unutamam Gelibolu’m hiçbir zaman seni

18 Mart günü bir kâbustu sanki

Yeri, göğü kavuran bir cehennemdi sanki

Nice Koçyiğitlerin bir efsaneydi sanki

Yenilmez Armadaya karşı birer kale’ydi sanki

Onlara kâbus oldu Seddülbahir, Kumkale

Bir karabasan oldu ebediyyen Çanakkale

Milletime moral oldu, istiklale ışık oldu

Tarihe destan oldu bu şanlı mücadele

Hilal bir başka bakar Şehitler Tepesine

Güneş bambaşka doğar her sabah üzerine

Yüreğimde bir acı var her seferinde

Senin için ölenleri düşündükçe Gelibolu’m

 

BİR KAHRAMANIN ARDINDAN

       Onlar dünyanın o güne dek şahit olmadığı bir özgürlük mücadelesinin şanlı  amilleriydi. Birinci Dünya Savaşında cephelerde vatan ve mukaddesat için kahramanca çarpışmışlar, Mondros’la işgalin acısını tatmışlar,Anafartalar Kahramanı Mustafa Kemal’in Milli Mücadele için yaptığı çağrıya bir an olsun tereddüt etmeden ulusu esaret altından kurtarmak düşüncesiyle katımışlardı. Sakarya, Dumlupınar ve Afyon onların kanlarıyla yazdıkları kahramanlık destanına şahitlik etmişti.Güzel İzmir’le beraber tüm anavatanın düşman işgalinden kurtulmasıyla sağ kalan silah arkadaşlarıyla beraber sevinç gözyaşları dökmüşler, şehit kardeşlerinin aziz hatıralarını da ömürlerinin sonuna kadar rahmet ve şükran duygularıyla yâd etmişlerdi.

         Aradan yıllar geçmişti. Var olması için hayatlarını ortaya koydukları Türkiye Cumhuriyeti büyümüş, gelişmiş eski acıların üzerine çoktan sünger çekmişti. Açılan bu tertemiz sayfa da geçmişte yaşanılan her şeyi unutma konusunda yapılan en mühim hata  ise onları bir köşe de kendi kaderine terk etmek olmuştu.Cenk meydanlarında haşmetiyle yerle bir ettikleri hasımlarının torunları bile yenildikleri halde dedelerine  sahip çıkmış fakat ne yazık ki zafer kazanan bir ulusun fertleri ecdadına vefa göstermek konusunda sınıfta kalmıştı.Düşmanın harp sahasında  sırtını yere getiremediği o arslanları,ilgisizlik  ve vefasızlık perişan etmişti kısacası .Fakat Onlar her şeye rağmen yine de küskün değillerdi torunlarına.Ne zaman kapıları çalınsa gelenleri bir baba sıcaklığıyla karşılayıp,bağırlarına basarlardı.Tek bekledikleri birazcık güler yüz ve tatlı dildi.Bunu gördüler mi sizden dünyalar onların olurdu,Hele bir de sordunuz sa o kahramanlık günlerinde neler yaptın?diye.Konuşan bir tarih kitabı gibi teker teker anlatırlardı bir ulusun özgürlük mücadelesini.Onlar sarf ettikleri her cümlede hıçkırıklara boğulup,o anı yeniden yaşarken sizde bir anda o günlerde bulursunuz kendinizi. Gazi Mustafa Kemal’ler,Mareşal Fevzi Çakmaklar,Kazım Karabekirler daha niceleri….Yıllar önce ebediyete intikal eden ama namıyla hala dünyayı titreten o büyük komutanlar onların lisanında yeniden hayat bulur ve karşınıza dikiliverirdi birden.

     Durmaksızın geçip giden zaman gazel yaprakları misali alıp götürdü onları aramızdan.Sessizce çekip gittiler bu fani alemden ebediyete.Onlar bu sonsuzluk yolculuğunda şehit arkadaşlarına kavuşurken,vefat haberini duyan biz fanilerin yüreğinde derin bir hüzün bıraktılar.Gidenlerden sonuncusuydu Albay Mustafa Şekip Birgöl.Çoğumuzun varlığından ebedi aleme intikali sayesinde haberdar olduğu 106 yaşındaki koca çınar Çanakkale ve Kurtuluş Savaşının son gazisiydi.Yani bu geleneğin ve bu mirasın son temsilcisi.Vefatıyla birlikte bu iki destanın da görgü şahitlerinden  hiç kimse kalmadı artık.1903 yılında Üsküdar’da dünyaya gelen  Mustafa Şekip Birgöl,Harp Okuluna yeni girdiği esnada  Çanakkale Muharebelerinin başlaması üzerine üç arkadaşıyla birlikte eğitimini yarı da bırakarak vatansever bir  Osmanlı Subayı olarak cepheye koşmuştu.Kurtuluş Savaşına 15.Tümen 45.Alay bünyesinde Mülazım olarak iştirak eden Birgöl,Afyon Cephesinde görev yapmış,Büyük Taarruzda bulunmuş,Güzel İzmir’in kurtuluşuna şahitlik etmişti.

     Kurtuluş Savaşının ardından Samsunda bulunan kıtasına geri dönen Mustafa Şekip Birgöl,1928 yılına kadar burada görev yapmıştı. Bundan sonraki görev hayatında Sarıkamış, Bayburt ve Muğla’nın yanı sıra Çanakkale Eğitim Alayı, Ezine Dağ Tugayı ve Gelibolu’daki 4.Tümende vazife yapan Kahraman Gazimiz 13 Eylül 1952’de  49 yaşında Albay Rütbesiyle emekli olmuştu.Merhum Gazi Yakup Satar’ın vefatının ardından Kurtuluş Savaşı Gazilerinden artık kimsenin kalmadığı söylenirken Genelkurmay Başkanı Sayın  İlker Başbuğ tarafından kamuoyuna takdim edilen Emekli Albay Mustafa Şekip Birgöl,yaklaşık 17 gündür yoğun bakımda yaşam mücadelesi verirken akciğerlerinin işlevini yitirmesi üzerine 13 Kasım 2008 günü sabah saat.03:00’te  İstanbul’daki Gata Haydarpaşa Eğitim ve Araştırma Hastanesinde hayata gözlerini yumdu.106 yaşında hakka yürüyen merhum gaziye şanına yakışır bir cenaze töreni tertip etmek için herkes seferber oldu.TBMM onun şanlı hatırasına ihtiramen mecliste devlet töreni tertiplemişti.Merhumun naaşı tbu maksatla askeri bir uçakla İstanbul’dan Ankara’ya getirildi.TBMM’de saat:11:30’da  başlayan törene Sayın Cumhurbaşkanı ve tüm devlet erkanının ve Türk Silahlı Kuvvetleri Mensuplarının yanı sıra Kore ve Kıbrıs Savaşı Gazileri ve halkta iştirak etti.Basın Mensupları da törene yoğun ilgi gösterdi.Devlet Töreninin ardından naaşı uçakla yeniden İstanbul’a  gönderilen Kahraman Gazi,14 Kasım 2008 Cuma günü İstanbul Selimiye Camiinde  öğlen vakti düzenlenecek cenaze merasiminin ardından Esat Paşa’nın ve  bir zamanlar pek çok Çanakkale Şehidinin   metfun bulunduğu  Karacaahmet Mezarlığındaki aile kabristanlığında toprağa verilecek.

    Ulusuna veda eden bu canlı tarihi  en derin rahmet ve şükran duygularıyla anarken,Ona Enis Behiç Koryürek’e ait şu dizelerler veda etmek istiyorum.

      “Ne  alçak görünür şu fani hayat

       Baktıkça samimi uzletinize;

       Bir anda coşarak ağlarım,heyhat….

      Günahkar gözyaşım layık mı size?”[1]

Ruhun Şad Olsun

İslam ÖZDEMİR

Çanakkale Savaşları Araştırmacısı/Yazar

---

[1] Dini ve Milli Şiirler Antolojisi Enis Behiç Koçyürek Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları Ankara 1991

SAVAŞIN KADIN MUHABİRİ

WANDA ZEMBRUSKA

Kimi zaman mermilerin sağnak sağnak yağdığı bir ateş hattının en tehlikeli noktasında, kimi zamansa bir sahra hastanesinin çadırları arasında gezinirken ve bazen de bir topçu mevzisinden ya da karargahtan muharebe sahasını incelerken rastlarsınız onlara.Görevleri takibini yaptıkları bir muharebeyi ve o muharebede yaşanılanları kamuoyuna anlatmaktır.Ölümün insanın her an başucunda beklediği bu zorlu görev esnasında,karşılaştıkları güçlükler ve engeller onları yıldırmaya asla yetmez.Savaş Muhabiri bir bal arısına benzer.Cephede yorulmaksızın gezer,dolaşır,inceler ve gördüğü her kayda değer şeyi taşıdığı görev şuuruyla belgeler ve bunları tarihe not düşer.Böylece petekteki bal misali harbin en anlamlı ve kıymetli vesikalarından biri oluşur.Savaş ölümsüzleşmek için onların mürekkep darbelerine ve objektiflerine muhtaçtır.Her savaş alanının vazgeçilmezi olan harp muhabirleri hiç kuşkusuz dünyanın en önemli savunma savaşlarından biri olan Çanakkale Muharebelerinin de vazgeçilmez unsurudur.Dünyanın dört bir yanından Gelibolu Yarımadasında oynanan bu kanlı tiyatroyu izlemek ve tarihe not düşmek için gelen onlarca muhabirin cephedeki izlenimleri,çektikleri fotoğraflar ve buradan ülkelerindeki gazetelerine gönderdikleri mektuplar veya belgeler savaş kütüphanesinin en değerli vesikaları arasındadır.Çanakkale Cephesinde Türk Milletinin emperyalistlere karşı gerçekleştirdiği vatan savunmasını takip eden harp muhabirlerinden biri de Bulgar gazeteci Matmazel Wanda Zembruska’dır.

Anafartalar Muharebelerinin ardından Gelibolu Yarımadasının yolunu tutacak olan Madam Zembruska, Bulgaristan’ın Otro gazetesi adına cepheyi harpte incelemelerde bulunacaktır.Yirmi dört yaşında orta boylu,beyaz tenli bir bayan olan Madam Zembruska,Almanca,Fransızca ve Romence olmak üzere üç yabacı dil bilmektedir.¹Çanakkale Muharebeleri tarihine savaşın tek kadın muhabiri sıfatıyla geçecek olan Madam Zembruska,Beşinci Osmanlı Ordusuna muhabir olarak katılmak için Osmanlı Makamlarına gerekli olan resmi başvurularda bulunur.Bulgar Gazetecinin bu konudaki izin talebi ilk olarak 3 Ağustos 1915 tarihinde Hariciye Nezareti Matbuatı Umumiye Müdüriyetinin Karargah-ı Umumi İstihbarat Şubesi Müdürlüğüne gönderdiği yazıyla dile getirilir.²Bunun üzerine Başkumandanlık Vekaleti 17 Ağustos 1915 tarihinde Gelibolu’daki 5’inci Osmanlı Ordusu Komutanlığına gönderdiği yazıda genç muhabirenin bu talebinin uygun olup olmadığını sorar.Bir gün sonra alınan ve ordu kurmay başkanı Alb.Kazım Bey’in imzasını taşıyan cevabî telgrafta Madam Zembruska’nın cephede harbi takip etmesinde bir sakınca olmadığı yazılıdır.Madam Zembruskanın Beşinci ordu saflarına harp muhabiri olarak katılabilmesi için gerekli olan muhabirlere ait orduya iltihak ruhsatnamesi,19 Ağustos 1915 günü İstihbarat Şubesi Müdürülüğünce hazırlanarak Karargahı Umumi Erkanı Harbiye Reisi General Bronsat tarafından da aynı gün tasdik edilir.³Artık Madam Zembruskanın Çanakkale Meydanı Harbine gitmesi için hiçbir engel kalmamıştır.Emre göre görev müddetince birlik olarak yalnızca Beşinci Ordu Karargahında ve mevki olarakta Gelibolu’da dolaşabilecektir aksi takdirde Beşinci Ordu Komutanlığı tarafından tutuklanarak İstanbul’a geri gönderilecektir.

Resmi makamlar arasındaki yazışmaların uzun sürmesi Madam Zembruska’nın Anafartalar Muharebelerini inceleme şansını elinden almış olsa da o yine de bu durumdan şikayetçi değildir. Çanakkale’de kayda değer daha pek çok vakıayla karşılaşacağından emin olduğundan “-Ne olursa olsun hüsn-ü neticeye iktiran eden her şey bence iyidir”diyerek bu konudaki iyimserliğini muhafaza etmiştir.O artık amacına ulaşmış,kıyametin koptuğu savaş alanına ulaşmasına sadece saatler kalmıştır.Çanakkale Cephesine mühimmat ve malzeme taşıyan üç nakliye şilebini Marmara Denizindeki denizaltı hücumlarına karşı korumakla görevli olan bir torpidoyla sıcak bir ağustos akşamında İstanbul’a veda eden savaş muhabiri kavuşmak istediği büyük maceranın kıyılarına her dakika biraz daha yaklaşmaktadır artık.Torpidoya bindiğinde mürettebatın kendisini “-Bu kadın aramızda mıntıka-ı harpte ne arıyor ?dercesine şaşkın bakışlarla süzdüğünü anlatır Madam Zembuska. Kendisi dışında beş ayrı ülkenin savaş muhabirinin de cephenin yolunu tuttuğu bu mavi ve sinsi yolculuk boyunca İstanbul’dan Çanakkale Cephesine yapılan deniz nakliyatının hangi zor şartlarda ve hangi tehlikelere göğüs gererek gerçekleştirildiğine şahitlik eder.Gemide seyahat eden meslektaşlarıyla torpido kaptanının gemi hakkında verdiği bilgileri ve İngiliz Denizaltılarının nakliye konvoylarına karşı yaptıkları akınlar hakkında anlattıklarını endişeyle dinler.Bu küçük toplantının sonrasında yenilen akşam yemeğinin ardından havanın kararmasıyla birlikte denizaltı saldırısına uğramamak için geminin tüm ışıkları söndürülür.Torpido zifirden karanlık bir gecede Marmara’nın hırçın sularını yara yara menziline giderken Madam Zembruska kendisine tahsis edilen kamarada denizaltı saldırısından ve ölümden kendilerini koruması için Allaha dua ederek istirahate çekilir.⁴

Marmara Denizindeki yolculuğun ilk sabahında cephenin en önemli lojistik destek merkezlerinden biri olan Tekirdağ’a ulaşılır ve burada akşama kadar süren uzun bir mola verilir.Madam Zembruska bu sayede Tekirdağ şehrini yakından tanıma fırsatını bulur.Bu sırada gemide sohbet eden Türk subayları Alman subaylarına Tekirdağ’ın Balkan Harbinde Bulgar İşgali altında kaldığından bahseder ve Almanlar şaşkınlıkla”- Nasıl? Buraya kadar geldiler mi? Diye sorarlar.Madam Zembruska bu konuşmalara kulak misafiri olurken birden bire Sofya’da bulunduğu sırada Tekirdağ’daki bir arkadaşından aldığı mektubu ve zarfın içindeki kurutulmuş çiçekleri anımsar. -Acaba o çiçekler şu küçük şehrin hangi bahçesinden koparılmıştı? diye düşünür.Gün boyu bir Türk şehrinden çok Rum kasabasını andırdığını ifade ettiği Tekirdağ’ın dik ve taşlı yollarında yürüyen ve çiçek bahçeleri arasında dolaşan Madam Zembruska mektuplarında bu şehri; Tekfurdağ gerçekten güzel bir kasabadır.Vasi ve latif bir körfez sahilinde kaim olan kasaba kademe kademe birbiri üzerine bina edilmiş evleriyle amfiteatr şeklinde bir beldeciktir.sözleriyle anlatır.⁵

MERHABA GELİBOLU

Akşam saatlerinde Tekirdağ iskelesinden demir alan torpido,günün ilk ışıkları boğazın sularını aydınlatırken Gelibolu Yarımadası kıyılarına ulaşır.O anı; “Sabahleyin altıda güneşin ilk puse-i tuluğu ile deniz geceki uykusundan uyanırken torpido Gelibolu Şibhi ceziresinin sahile karip bir noktasında tevakkuf etti.”sözleriyle anlatan Wanda Zembruska ve arkadaşlarına savaşın coğrafyası kendine has üslubuyla hoş geldiniz der.⁶Torpido sahile yanaştığında Akbaş limanında büyük bir telaş ve panik vardır.Akbaş 5’inci Menzil Müfettişliği Kumandanı Wanda Zembruska ve diğerlerine kıyıdan yaptığı telaşlı uyarılarla hemen gemiyi terk etmelerini emreder.Bu telaşa bir anlam veremeyen genç muhabire ve arkadaşları apar topar eşyalarını alarak gemiyi terk ederler.Komutanın yanına vardıklarındaysa bu telaşın nedeni anlaşılır.İngiliz Uçakları.Demirden mamul bu ölüm kuşlarının her sabah altı ile yedi arasında üslerinden kalkıp Osmanlı Ordusunun ikmal bölgelerine ve çevredeki yerleşim yerlerine bir saat süreyle yaptığı hava taarruzlarıdır bu paniğin nedeni.Wanda Zembruska’da kaderin cilvesi işte tam bu ölüm kuşlarının kahvaltı saatinde yarımadaya ayak basmıştır.Tepedeki bir nöbetçinin çaldığı boru ve ardından yükselen“Tayyare Geliyooooor!”sesiyle irkilen herkes yer altında hazırlanan sığınaklara koşmaya başlar. Etraftaki hayvanlar,malzemeler bombardımandan hasar görmemesi için mestur mekanlara çekilir.Açıktaki nakliye gemileri buna göre tertibat alır.Kısacası Wanda Zembruska için çok arzuladığı korku ve heyecan dolu Gelibolu Macerası karaya ayak basar basmaz tüm dehşet ve şiddetiyle başlamıştır.Daha ayağın tozu dağılmadan düşman tarafından cephe gerisine yapılan bir hava akınına şahit olacak,bu bombardımanlar sırasında Osmanlı Ordusunun cephe gerisinde neler yaşandığını izleyebilecekti.

Herkesin can havliyle sığınaklara koşuşturduğu anda meydana gelen boşluktan faydalanmak isteyen Madam Zembruska mesleğinin verdiği temel içgüdü ve cesaretle savaş uçağını görmek için kafasını yukarı kaldırır ve bu esnada tedbirsiz davranışına sinirlenen bir askerin kolundan tutmasıyla kendisini yer altındaki sığınaklarda bulur.Daracık sığınağın içinde İngiliz uçaklarının yaptığı bombardımanın patlamalarıyla irkilen Zembruska; düşman uçaklarının her gün düzenli olarak yaptıkları bu hava akınlarının zannedildiği gibi büyük tahribata sebep olmadığını yazar Bulgaristan’a gönderdiği mektuplarında.Bombardımanın ardından düşman uçaklarının semada kaybolmasıyla nöbetçinin boru sesi ve ardından yükselen –“Tayyare gidiyooooor!”nidalarıyla herkes yuvalarından çıkan karıncalar misali sığınakları terk eder.Bu hava taarruzlarının Akbaş iskelesinde yaptığı tahribat ile ilgili olarak Madam Zembruska mektubunda;“Düşmanın attığı beş bomba nakliye sefâini arasında onları hasarzede etmeksizin iştial etmişti. Birçok zamandan beridir ki İngiliz tayyareleri hergün ale's-sabah altıdan yediye kadar, kezâ akşam da aynı saatde buralarda uçar ve biraz bomba atıp para sarf ettikten sonra çekilir gider. Bombalardan deniz köpürür, dalgalanır, fakat nakliye sefâini yerlerinden bile kımıldamazlar. İngilizler bu teşebbüslerinde şimdiye kadar bir defa muvaffak oldular.O da sahile karîb bir noktada duran küçük bir nakliye sefinesine isabet eden bombanın sefineyi ihrâk eylemiş olmasından ibarettir.diye yazar.⁷Mevki kumandanının;“-Daha bitmedi, daha başkaları gelecekdir.Fakat o zamana kadar birer kahve içebiliriz."sözleriyle yaptığı nazik teklif üzerine kahvelerini yudumladıkları sırada İngiliz uçaklarının geri geldiğini haber veren nöbetçinin insanın yüreğini hoplatan telaşlı naraları yine ortalığı karıştırır.Yer üstündekiler –sığınaklara! emriyle alelacele yer altındaki güvenli barınakları doldurmaya başlar.Wanda Zembruskanın içindeki cesaret ve gazetecilere has temel içgüdü İngiliz Savaş Uçağının üzerlerinden geçmesiyle yeniden alevlenir.İngiliz uçağını yakından görmek için elindeki dürbünü ona doğru tevcih eden Zembruska yanındaki komutanın ikaz ve uyarılarını duymazdan gelerek uçağı takip etmeye başlar.O anı ve Gelibolu Yarımadasına ayak bastığı ilk günü; “ Harp cephesine muvasalatımızda pek garip bir surette istikbâl olunduk.Düşman tayyaresi üçüncü defa olarak üzerimizden geçerken ben kumandanın davet ve hiddetine rağmen elimdeki dürbün ile onu temaşaya başladım.Büyük demir kuş sahil üzerinde birkaç kavis resm ile icrâ-yı keşfiyâtdan sonra bomba atmaksızın taşlı bayırın arkasında nazarlardan nihân oldu. Cephe-i harbe muvâsalatımızın ilk anında bomba ile karşılandık.”sözleriyle mektuplarında anlatır.⁸ Gelibolu Yarımadasında oynanan bu acımasız savaş tiyatrosunu Akbaş İskelesinde izlemeye başlayan Harp Muhabiri için artık Çanakkale Cephesinin cephe gerisindeki en yakın lojistik destek merkezine veda etme zamanı gelmiştir.5.Ordu Karargâhından tahsis edilen iki fayton, bir özel araç ve yol aracına eşyalarını yükleyen Madam Zembruska muhabir arkadaşlarıyla Akbaş’tan ayrılarak cephenin kumandanı General Liman Von Sanders Paşayla tanışmak üzere ordu karargâhına hareket eder.

BEŞİNCİ ORDU KARARGÂHINDA.

Tahsis edilen paytonla karargahın yolunu tutan Zembruska ve arkadaşlarını yolda büyük sürpriz beklemektedir.Paytoncunun birden bire –Burada! diyerek arabayı durdurması üzerine dışarıya bakan harp muhabiri,karşısında hayal ettiği bir kışla binası yerine çam ağaçlarıyla örütülü hiçbir yapının bulunmadığı bomboş bir arazi görünce yaşadığı şaşkınlıkla arabacıya;-Burada mı? Fakat Burada hiçbir şey yok bizi karargahı umumiye götür!diyerek karşılık verir.Kendi ifadesiyle arabacının hiç istifini bozmaksızın lakayıt bir biçimde aynı cevabı vermesi ve arabadan inip bir ağacın gölgesinde sigara tüttürmeye başlamasıyla çaresizce payton yolculuğundan incinmiş olan vücütlarını biraz olsun dinlendirmek için aşağıya inip beklemeye başlarlar.Bulundukları yeri; “-Tevakkuf ettiğimiz mahal çam ağaçlarıyla muhât, vâsi‘ bir ova idi. Etraf gunûde-i samt u sükût!..Arabacının "burada" nidâsıyla ima etdiği karargahtan bir eser, bir nişane bile görünmüyordu.”diye umutsuz ve tedirgin sözlerle anlatan Madam Zembruska,ne kadar süreceğini kestiremedikleri bu istirahat esnasında çalılıkları yara yara kendilerine doğru yaklaşıp,Hoş Geldiniz!diyerek yakınlık gösteren karargahta görevli bir Yüzbaşıyı görünce derdini anlatabileceği ümidiyle Karargahı Umumiye gitmek istediklerini söyler.⁹Yüzbaşının;- Karargahı Umumi burasıdır.Cevabıyla şaşkınlığı bir kat daha artan Madam Zembruska ve arkadaşları paytoncunun haklı olduğunu anlarlar.Gerçek ayan beyan ortadadır.Karargahı Umumi tahayyül ettikleri bir gibi kışla binası değildir.Yüzbaşının; –Geliniz.sözüyle istirahatlerine son verip Türklerin ortalıkta görünmeyen gizemli karargahının yolunu tutarlar.

Yüzbaşının rehberliğinde Çanakkale Savunmasının emir komuta merkezine yapılan bu yürüyüş esnasında yolda gördüklerini; “- Şurada küçük taşlar ile örtülmüş dar bir yol aşağı doğru imtidâd ve bilâhare meyillenerek orman içinde kayboluyordu. Ötede kurumuş dere üzerine mevzû‘ küçük köprü, çamlar arasından nîm manzûr oluyor, çam dallarından yapılmış latif bir köşk de insanı hülyadâr gölgesine davet ediyordu.”sözleriyle anlatan Madam Zembruska,yazlık bir bahçe olarak tasvir ve tahayyül ettiği gizemli karargaha en sonunda ulaşır.¹⁰Oraya buraya yağdırılan emir sesleri,güneşin yakıcı sıcağına aldırış etmeksizin neşe içinde sohbet eden askerler,çevrede dolaşan göğsü madalya ile dolu Alman ve Türk subayları.Kısacası her şey birden bire askeri bir renge ve yaşam biçimine dönüşmüştür.Zembruska’yı buradaki Türk ve Alman Subayları büyük bir nezaketle karşılarlar.Hoş sohbetler edilir,yemekler yenir,kahveler içilir.Subayların vazifeleri başına dönmesiyle yalnız kalan savaş muhabiri sessizce etrafı temaşa etmeye başlar.Türk Ordusunun karargahının gizliliğine ve çalışkanlığına hayran kalan Wanda Zembruska bu konudaki hayranlığını; “- Bu tepelerden bin defa geçseydim, bu ihtiyar çam ağaçlarının altında bin sekiz yüz kişiden ibaret bir karargâh heyetinin bulunduğunu kâbil değil hissedemezdim.Bütün bu levâzım o derece mahâretle setr ve ihfâ olunmuştur ki insan önünde çadırlardan mâ‘adâ hiçbir şey göremez. Her tarafta sükûn ve itidal tamamıyla hüküm-fermâ...Yâver ve emir çavuşlarının bî-sûd gürültüleri yok.Bu vezâifi telefon ve telgraf şebekeleri hakkıyla îfâ ediyor.Düşman tayyareleri

beyhûde yere karargâhı keşfe çalışıyorlar.”sözleriyle anlatır mektuplarında.¹¹Akşam olmuştur.Gecenin zulmetinde yanık türkü sesleri at kişnemelerine karışmaktadır.Akşam yemeğinin ardından istirahat etmek için çadırına çekilen harp muhabiri için Gelibolu’daki yorucu maceranın ilk günü böylece bitmişti.

SANDERS PAŞAYLA SOHBET

Karargahı Umumiye varışının ertesi sabahında Çanakkale Savunmasının kaderi emir ve komutasına tevdi edilen Beşinci Osmanlı Ordusu Komutanı General Liman Von Sanders Paşa’nın huzuruna çıkartılan Zembruska,Sanders Paşa tarafından nazik bir biçimde karşılanır.Sanders Paşa’yı mektuplarında övgü ve hayranlık dolu cümlelerle ölümsüzleştiren Wanda Zembruska,yazdığı satırlarda Alman Mareşal hakkında da çok önemli bilgiler vermektedir.“Çehresinde, Almanlara has olan tebessüm ve alâim-i Şâdîyi her an görürsünüz.”dediği 64 yaşındaki Mareşalin fiziki yapısını orta boydan birazca uzun ve tıknazca sözleriyle tasvir ederken, “Liman Paşa,Karargâh-ı Umumî'de nev‘i şahsına münhasır olan yegâne zatdır.Ale's-sabah saat altıda otomobili derin bir uğultu ile mevâki‘-i askeriyeye kuş süratiyle uçup gider.Karargâha avdeti, öğleden sonra veya akşam üzeri ve bazen de gece yarısı vuku bulur.Bütün umûr ve hususâtı bizzat kendisi tedkik ve muayene ile tanzim eder. Bu kadar müşkil ve muhtelif şu‘abâta münkasem olan vezâifi-askeriyenin kâffesinin nâzımı, bizzat Liman Paşa’dır. Çünkü Gelibolu'nun müdafaası İstanbul’un müdafaasıyla tev’emdir”sözleriyle de üstlendiği vazifenin ehemmiyetini ve Gelibolu’daki günlük savaş mesaisini anlatmaya çalışır.¹²

Astlarının onu bir baba gibi sevip saydığını ve verdiği emirleri yerine getirmek için azami gayret gösterdiklerini ifade eden savaş muhabiriyle hayran kaldığı Sanders Paşa arasında geçen sohbet esnasında,ilk defa muharebe sahasına gitmek isteyen kadın bir harp muhabiriyle karşılaşmanın şaşkınlığını yaşayan Paşa’nın kendisine “-Korkmuyor musunuz?”diye sormasına içerleyen Zembruska,o an hissedip te söyleyemediklerini sonradan; “İşte daima ma‘rûz olduğum sual. Halbuki hâl-i hâzır muharebelerini temaşa, hiçbir veçhile dâ‘î-i tehlike değildir. Bu hususta tehlike ancak siperlerde ateş edenler ve hücum edenler için vardır.”sözleriyle mektuplarına yazarak ancak satırlara içini dökmekle kifayet eder.¹³Oldukça hararetli geçen sohbetin sonunda Harp Muhabirinin;- "Çanakkale'de vaziyet ne merkezdedir?"sualine Liman Von Sanders; “-"Mükemmel, İngilizler beyhûde yere ilerlemeye çabalıyorlar.Fakat yakında geri dönmeye mecbur olacaklardır.Üç aydan beri vuku bulan gayretlerine rağmen el-ân bulundukları bir yerlerden karış bile ilerleyemiyorlar.Onları tamamıyla mevzilerinden püskürterek denize atmaklığımız, beyhûde yere kahraman askerlerimizi telef etmek istemediğimizden neşet ediyor. Düşman bulunduğu mevkide aciz ve ıztırârî olarak adım atıyor."sözleriyle karşılık vererek cephedeki vaziyeti özetlerken,maiyetindeki subaylara; “-Efendiler! Bu dediklerimi şimdi bizzat göreceksiniz!" diye Wanda Zembruska’ya cepheyi harpte yardımcı olmaları için emir verir.¹⁴Liman Von Sanders’in istirahat etmek için makamından ayrılmasından sonra Alman Mareşalin yaveri Von Perike ile birlikte muharebe sahasına yapacakları ziyaretin planlarını yapan Wanda Zembruska,yol arkadaşından o tarihte İngilizler için bir çıkmaza sürüklenip mevzi muharebelerine dönüşen Anafartalar Muharebeleriyle ilgili bilgiler alır.Yapılan plana göre de ilk gidecekleri yer Gelibolu’daki boks maçının son raundunun yapıldığı Anafartalar Cephesi,ziyaret edecekleri ilk komutanda bu cephenin kaderini değiştirip İngilizleri dize getiren Anafartalar Grup Komutanı Albay Mustafa Kemal Bey’dir.

Bulgar Harp Muhabiri Wanda Zembruska Bulgaristan’daki Otro Gazetesine gönderdiği mektubunun bundan sonraki bölümünde Liman Paşa’nın emir ve komutasındaki 5’inci Osmanlı Ordusu Karargahının idari yapısı ile Balkan Savaşı sonrası Osmanlı Ordusunu modernize etmek için Almanya’dan gelen Alman Askeri Heyeti ve bunların nerede,hangi sıfatlarla hangi görevlerde bulunduklarıyla alakalı teferruatlı bilgiler vermektedir.Çanakkale Savunmasının tüm plan ve programını Almanların hazırlayıp Türklerin uygulamaya koyduğunu söylerken,Gelibolu’daki Savunma savaşının her adımında Alman subayların yer aldığını düşünenlerin de büyük bir yanılgıya düştüklerini,harekata katılan Alman Subayların mevcudunun zannedildiği kadar fazla olmadığını,hatta Liman Von Sanders Paşa’nın Karargahındaki Alman Subayların saysının yalnızca on kişiden ibaret olduğunu ifade etmektedir.Harp muhabiri Zembruska bu konuyla alakalı mektuplarında şunları yazmaktadır.“Liman Paşa’nın Erkân-ı Harbiye Heyeti tamamıyla Alman zabitanından mürekkeptir.Ancak Almanya'da ikmâl-i tahsil ile Almanca'ya vâkıf Türk zâbitânıda heyet-i mezkûreye ataşe sıfatıyla idhâl edilmişlerdir. Zâbitânı-ı mezkûre,

Alman ümerâ-yı askeriyesiyle Almanca bilmeyen Türk zâbitânı arasında vâsıta-i muhâvere oluyorlar.Hulâsa Gelibolu'daki hareket-i askeriyenin nâzımı Almanlar, yani kısm-ı

nazarîyi Almanlar tertib ediyor, ameliyâtı ise Türkler îfâ ediyorlar.Gelibolu'da her hatvede Alman zâbiti arayanlar yanılıyorlar. Alman zâbitânı, tasavvur olunduğundan pek azdır.Karargâh Umumî'deki Alman zâbitânı aşağı yukarı on kisiden ibarettir.Bundan mâ‘adâ İstanbul ve sair mevâki‘de de bazı Alman zâbitânı daha vardır ki bunlar, ya erkân-ı harb veya sunûf-ı saire-i askeriye mütehassısînindendir.Bunların bir kısmı esasen Türkiye'de muallim sıfatıyla bulunuyordu.Liman ve Goltz Paşalar gibi... Diğer kısım ise gönüllü olarak Almanya'dan

gelenlerdir ki istedikleri zaman avdet edebilirler.Türkiye'de hizmet eden Alman zâbitânının rütbeleri terfi edilir ve aynı zamanda müstemlekâtda olduğu gibi maaşdan mâ‘adâ ihtisâsât da alırlar.Burada Erkân-ı Harbiye Hey’eti'nden mâ‘adâ istihkâm, topçuda da birkaç Alman

zâbiti vardır. Kıta‘ât-ı mezkûre de Alman neferâtı da var. Piyade kıta‘âtında

Alman zâbitân ve efrâdı yok ise de donanma ve tayyârede birinci derecede

Almanlar îfâ-yı vazife ediyorlar.Almanlar hastahânelerde de mevcuttur. Zâbitân-ı mezkûre büyük rütbeli ümerâ-yı askeriyeden oldukları için doğrudan doğruya Türk efrâdıyla

temasda bulunmazlar.”¹⁵

Türk Ordusundaki subayların Başkumandan Vekili ve Harbiye Nazırı Enver Paşa’ya karşı büyük bir itimat, ihtiram ve muhabbet beslediklerini,onların gözünde Enver Paşa’nın fevkalade bir şahsiyet olduğunu belirten Madam Zembruska,Türklerin Çanakkale Savunmasının zaferle sonuçlanması için ellerinden gelen gayreti en güzel bir biçimde gösterdiklerinin de altını çizer.Bulgaristan’a yolladığı mektuplarına Alman ve Türk Subayları arasındaki ikili ilişkilerden bahsederek son veren Savaşın Kadın Muhabiri bu konuyla alakalı izlenimlerini satırlarında şu cümlelerle aktararak satırlarına son verir;“Alman ve Türk zâbitânının münasebât ve revâbıtına dair vârid olacak suale söyle cevap verebilirim:Zâbitân-ı mezkûre beyninde samimi bir râbıta cây-gîrdir.Von Liebsich’in vefatı hâdisesi etrafında deveran eden sâyi‘ât Türk zâbitânı nezdinde bâdî-i nefret ve tel‘în olmuştur.Almanlık ile Türklük âdât ve tabâyi‘i beynindeki fark ve tezâd nazar-ı dikkate alındığı takdirde Karargâh-ı Umumî'de Almanlar ile Türklerin ayrı birer ordugâh teşkil eylemelerinin sebebi pek kolaylıkla anlaşılır. Onlar müteferrik olmakla daha rahat ve daha serbesttirler.”

Madam Zembruska’nın Çanakkale Cephesindeki izlenimlerini anlattığı bu mektuplar görüldüğü gibi cephe hattındaki çarpışmalar yerine cephe gerisinde yaşanılan olaylardan bahsetmektedir.Bu mektuplar muharebe hattında olduğu gibi Osmanlı Ordusunun cephe gerisinde de savunma savaşının zaferle sonuçlanması için ne kadar büyük bir gayret sarf edildiğini en güzel örnekleriyle ortaya koymaktadır.Konuyla ilgilenenlerin pek çok eserde rastlayamayacakları önemli ayrıntıları ihtiva eden bu mektuplar Çanakkale Cephesinde Türk tarafının cephe gerisinde yaşanılanlarına ışık tutmaktadır.Asılları Osmanlı Arşivinin tozlu sayfalarında bulunan bu kıymetli vesikalar her geçen gün biraz daha yaşlanan ve tarihin derinliklerindeki yerini sağlamlaştıran bu büyük vatan savunmasının bilinmeyenlerini dile getirmekte ve böylece bu mücadeleye farklı bir açıdan bakmamızı sağlamaktadır.

KAYNAKÇA

1) BOA,DH.EUM.VRK 25/41, BOA, HR. MA,1143/72,BOA,HR.MR,1143/101 BOA, HR. MA, 1144/20 BOA, HR. MA, 1144/5

2) Osmanlı Belgelerinde Çanakkale Muharebeleri II Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivleri Daire Başkanlığı Yayın Nu:76 ANKARA 2005

1 BOA, DH.EUM.VRK 25/41

2 BOA, DH.EUM.VRK 25/41

3 BOA,DH.EUM.VRK 25/41

4 BOA, HR. MA,1143/72

5 BOA,HR.MR,1143/101

6 BOA,HR.MR,1143/101

7 BOA,HR.MR,1143/101

8 BOA,HR.MR,1143/101

9 BOA, HR. MA, 1144/5

10 BOA, HR. MA, 1144/5

11 BOA, HR. MA, 1144/5

12 BOA, HR. MA, 1144/20

13 BOA, HR. MA, 1144/20

14 BOA, HR. MA, 1144/20

15 BOA, HR. MA, 1144/20

Çanakkale Deniz Savaşları

ÇANAKKALE BOĞAZI TAHKİMATI

Seferberlik başladığı zaman, ‘Çanakkale Boğazı’nın tahkimatı ve teslihatı pek noksandı. Tabyalar umumiyetle toprak ve kagir olup , topların çoğuda , eski sistem adi, ateşli ve kısa menzilliydi. Cephaneleri pek mahduttu.

Boğaza giriş tabyalarında 15-35 cm. çapında ancak 20 top vardı. Bunlarında iş görebilecek olanları yalnız 24-35 mm çapında 4 tanesiydi. Fakat bunlarında menzilleri azami 14800 metre, diğer topların ise ancak 7500 metreydi.

Boğaz dahili tabyalarda 15-35.5 çapında 78 top varsa da bunların uzaktan iş görebilecek olanları ancak 5 adet uzun top ile 35-35.5 top ile üç adet uzun 34-35.5 cm’lik toptu. Bunlardan da birincisinin azami atış mesafesi ancak 16.900, ikincinin ise 14.800 metreydi. Diğer geride kalan 15-40 cm’lik topların azami atış mesafeleri ancak 7500 metreden ibaretti.

Boğazın giriş yerinden Dardanos hizalarına kadar olan kısmı boş ve müdafasızdı. Yalnız Dardanos ve Kepez civarında 7 adet 7.15-15 çapında bahriye topları vardı. İngiliz Donanmasının boğaza geldiği tarih ile boğazı zorlamaya başladığı 19 Şubat 1915 tarihi arasında 6 ay geçti. İşte bu zaman fasılasındadır ki düşmanı boğazın en dar sahilinde karşılamak esası dahilinde , silah gücü mümkün olduğu kadar takviye edildi. (Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Harp Tarihi Külliyatı: Cihan harbinde Osmanlı Harekatı Tarihçesi . Cüz 1. Çanakkale Muhaberatı. Askesri matbaa 1328 (1922)

Şubat Ayının don haftasına kadar bu harekata katılacak olan bütün savaş gemilerinin Limni adasında toplanmaları konusunda karar alınır.İtilaf Devlatleri Cephesinde belkide Türklere karşı girişilecek olan bu son haçlı seferinin büyük heyecanı ve telaşı hakimken.Topun ağzında olan Türk taradındaysa bu süreç içerisinde 03 Kasım 1914 günü yapılan bombardımanın ardından boğazı sürekli bir şekilde tahkim etmenin ve yapılacak düşman saldırılarına karşı en iyi bir biçimde savunmaya hazırlamanın telaşı vardı. Kasım ayının ilk günlerinde methal istihkamlarına yapılan bombardımanın dışında 13 aralık 1914 günü Yzb.Norman Holbroke Komutasındaki B-11 denizaltısının boğaza gizlice girerek Sarısığlar Koyunda sabit bir batarya olarak demirli bulunan Donanmayı Humayunun yaşlı gemisi Mesudiye'yi torpilleyip batırması dışında ÇanakkaleBoğazında savaş adına bir şey yaşanmamıştır.

13 Aralık 1914 Pazar günü sabahın ilk ışıklarıyla birlikte boğazda bulunan projektörlerin sönmesini fırsat bilen Yzb.Norman Holbroke,mayın hatlarını geçtikten sonra saat 11:55 sularında Havuzlarderesi istikametinden Sarısığlar Koyunda demirli bulunan Yaşlı Mesudiye'ye 550 metre mesafeden ard arda iki torpil gönderir.Bu olaydan sonra takriben 8-10dakika içerisinde sulara gömülen zırhlıda yapılan kurtarma çalışmaları sonrasında kurtarılamayan 34 kahraman Türk denizcisi Osmanlı Donanma Kumandanı Amiral Wilhelm Souchson'un ve Müstahkem Mevki kumandanlığındaki Alman Askeri Heyeti görevlilerinin aldıkları yanlış kararların bedelini hayatlarıyla öderler.

ÇANAKKALE DENİZ SAVAŞLARINA GENEL BAKIŞ (7)

19 Şubat 1915 günü başlayacak olan deniz saldırılarına kadar Çanakkale Müstahkem Mevki Kumandanlığı ve 05 Ağustos 1914 gününden beri bu görevi sürdüren Albay Cevat Bey “Çobanlı” Çanakkale Boğazını savunmaya hazırlamak için çok büyük gayret gösterir.

Boğazın iki yakasındaki kıyı şeridinde savaş gemilerinden sökülen toplarla yeni bataryalar oluşturulur.Gece yapılması muhtemel olan düşman saldırılarına karşı tedbirli olmak amacıyla boğaz kıyılarına projektörler yerleştirilir.Bunların yanı sıra 03 Ağustos 1914’denitibaren zaman zaman mayın hatları oluşturulur.Düşman denizatlılarının Marmara’ya sızmalarını önlemek amacıyla Kilya Koyu ile Nara Burnu arasındaki hatta çelik ağlar yerleştirilir.

Boğazın giriş kısmı olduğu gibi bırakılmak suretiyle bütün savunma mekanizması Çanakkale-Kilitbahir ve İntepe-Eski Hisarlık arasında yoğunlaştırılır.Bu esasa göre Çanakkale-Kilitbahir İstihkamları mümkün olduğu kadar sağlanabilecek büyük çaplı ve uzun mesafeli toplarla takviye edilerek bir merkez grubu Anadolu Savunma Hattı kurulması.Kepez-Soğanlıdere hattının batısındaki torpil hatlarının korumak içinde her çeşit hafif ve sahra toplarından faydalanılması projektörlerle bir engel hattı meydana getirilmesi..Bunların ilerisinde kısmen engel hattına karşı yapılacak girişimleri uzaktan karşılamak hem de duruma göre merkez grubunu bombardıman etmek isteyen düşman gemilerinin hareketsiz ve serbestçe ateşine engel olmak ve hem de bir ölçüde zayıf olan güvertelerine karşı direkt atışlarda etkili olabilmeleri için orta çapta “15cm’lik” top,obüs ve havanlardan Karantina-Soğanlıdere hattı batısındaki sırtlarda,topların fazlaca cephanesinden faydalanılarak bir ileri hat kurulacak idi.Bu sayede Müstahkem Mevkii top atışlarının bu hat üzerinde toplanması suretiyle en yüksek bir atış kuvveti sağlanmış oluyordu.

Bu planlar çerçevesinde artış uzaklıkları yeni külahlı mermilerle 14000-16000metreye çıkarılan 35cm çapındaki mermilerle 24 ve 35.5cmliklerin merkez grubunda toplanmasına Dardanos,Akyarlar,soğanlı,Domuzderesi bir kısmı kıyıda ve bir kısmı yamaçlarda Karadeniz “İstanbul” Boağazından ve savaş gemilerinden çıkarılıp yavaş yavaş gönderilen toplarla Mesudiye,Cevat Paşa,Muini Zafer gibi yeni bataryalar kurulmasına ,Balkan Savaşlarından sonra satın alınan 15 cmlik toplarla sahra obüsleriyle 28 cmliğe kadar eski tip havanların Erenköy ve Tenker Sırtlarına yerleştirilmesine başlanmış.Sahte bataryalar siyah Barutla ara sıra kendilerini gösterecek soba borularından yapılmış Kilitbahir girişinde telsiz istasyonumuzun bulunduğu Yıldız Tepede 7,5cm’lik ve hastane sırtında bulunan 8,8cm’lik seri ateşli birer uçak bataryası yerleştirilmiş. Mesudiye Zırhlısı güverte topları alındıktan sonra çıkarılamayan alt güverte toplarından engel hattından faydalanmak için az bir derinliğe demirlemiş.Çanakkale ve Kilitbahir Kaleleri önünde ikişer kovanlı birer kıyı torpido bataryası savunma sistemine eklenmiştir. ¹

Harekatın başarıya ulaşması düşmanın bombardımanımı altında gösterebileceği cesaret ve fedakarlığa bunun yanısıra havanın gidişatına bağlıdır diyen Filo komutanı Amiral Sackwille Carden aşağı yukarı bir ay ömür biçtiği bu harekata 19 Şubat 1915günü sabahı başladı.

ÇANAKKALE DENİZ SAVAŞLARINA GENEL BAKIŞ (8)

.Çanakkale Boğazının giriş tabyalarının berhava etmek darul hilafenin merkezi İstanbul’a ardından da Rusya’ya ulaşacak deniz yolunu ele geçirmek amacıyla başlatılan bu saldırı Müttefikler Armadası tarafından boğaza gerçekleştirilen saldırıların ilki olma özelliğini de taşımaktadır.

Yapılan bu saldırıda filo’ya ait savaş gemilerinden Inflexible,Agamemnon, Queen Elizabeth,Vangeance, Albion,Cornwallis,Irresistible,Triumph,Suffren,Bouvet,Charlemagne,Gaulois zırhlılarının dışında 18 muhrip,7 mayın tarama gemisi görev almıştır.Türk tabyalarının atış menziline girmeksizin bütün gün devam eden bu saldırı da gerek olumsuz hava koşulları gerekse gemilerin seyir halinde hedeflerini tutturamamaları nedeniyle alınan netice müttefikler için pek o kadar da tatmin edici değildir.

Koramiral Sackwille Carden bu koşullar altında saldırıya daha fala devam etmek yerine Filoyu Çanakkale önlerinden geri çekmeyi tercih eder.İngiliz Amiral Duckwort’un 19 Şubat 1807’de gerçekleştirdiği ve kısmen başarı sağladığı deniz harekatının^©108 yıldönümünde yine boğaza saldıran Amiral Carden’in şansı Amiral Duckwort kadar yaver gitmemiş ve Carden ileriki günlerde yapmayı planladığı deniz saldırısına umutlarını bağlamıştı.Carden başarısızlığını Hava koşullarının kötü gitmesine ve savaş gemilerinin seyir halinde hedeflerini tutturamamasına bağladığı 19 Şubat harekatına ilişkin Kurmay Başkanı Tuğamiral Roger Keyes’e yazdırdığı ve Londra’ya gönderdiği mesajda şunları söylemektedir

“Kötü hava koşulları altında tekrar başlamak ve ilk günün deneyimlerine dayanarak sonucu belirsiz olacağı açık bir harekata girişmek eğiliminde değilim.Daha uygun bir havada boğaz girişindeki istihkamların tek günde ele geçirilebileceğine^¶ inanıyorum”.

Yine başarısızlıkla sonuçlanan bu harekatın müttefikler üzerinde bıraktığı moral bozukluğunu ve o güne ait bir değerlendirmeyi harekatı takip eden bir savaş muhabiri şu sözleriyle ifade ediyor

“19 Şubat 1915 Harekatında Çanakkale Boğazının methaline atılan tonlarca mermiye karşılık alınan netice çok zayıftı.Obüslerimiz Türk Toplarını sadece toprakla örtüyor başka bir fayda temin edemiyordu.Türk topçusu muvakkaten toplarının başından sığınaklara sürülmüştü.Büyük istihkamlar hiç susturulamamış ve ateşimize mukabele etmişlerdi. Bu durum karşısında acı bir netice yavaş yavaş ortaya çıkmaya başlıyordu Donanma yardımsız boğazı geçemeyecek.^ð

Savaş Muhabiri bu sözleriyle harekata kara birliklerini karıştırmak istemeyen ve bu konuda oldukça ısracı bir tutum sergileyen Amirallik Birinci Lordu Sir Winston Churchill ile bu konu da ters düşerken ,harekata kara birliklerinin de katılmasını aksi takdirde bu saldırıların başarı şansının olmadığını savunan Amiral Fisher’in de bu görüşünü teyid etmektedir.

ÇANAKKALE DENİZ SAVAŞLARINA GENEL BAKIŞ (9)

19 Şubat 1915’den 25 Şubat 1915’e kadar geçen süreç içerisinde şiddetli lodos fırtınası nedeniyle Koramiral Sackwille Carden Çanakkale Boğazına yönelik herhangi bir saldırı girişiminde bulunmasa da filo’ya ait savaş gemileri methal istihkamları önlerinde gövde gösterisinde bulunmaya devam ederler.Havanın 25 Şubat 1915 günü düzelmesi Koramiral Sackwille Carden’e kaç gündür beklediği saldırı fırsatını tanır.Sabah saatlerinde ^Çanakkale önlerinde beliren Amiral Carden’in filosu boğazın girişindeki dört tabyayı susturmak için amansız bir saldırı başlatır.Filo’nun yüksek ateş gücüne karşın tıpkı bir önceki saldırıda olduğu gibi sadece Ertuğrul ve Orhaniye Tabyaları karşılık verir.

Bir müddet devam eden karşılıklı didişmenin ardından seri ve şiddetli ateşe dayanamayan Ertuğrul ve Orhaniye Tabyalarının namlu çemberleri kopar ve bu düelloya daha fazla devam etmeksizin susarlar.Ardından nöbeti devralan Seddülbahir ve Kumkale Tabyaları’da bir müddet filoya karşılık verdikten sonra diğerleri gibi bu şiddetli ateşe daha fazla dayanamayıp susar.Sonuç olarak 25 Şubat 1915 saldırısında Amiral Carden boğaz girişindeki dört tabyayı susturmak suretiyle Çanakkale’nin giriş kapısını aralamayı başarır. O gün elde edilen bu başarı müttefikleri adeta sevince boğar.Amiral Sackwille Carden Londra’ya çektiği mesajda müjdeyi verir.

“Havalar müsait gittiği takdirde iki hafta İki hafta içerisinde İstanbul’da olacağımızı ümit ediyorum”

Zafer sarhoşluğu içerisindeki müttefikler Teke Koyuna yanaşarak o gün kazandıkları bu zaferi sabahlara kadar eğlenerek kutlarlar.Harekatı takip eden Times Gazetesi muhabiri o gün elde edilen bu başarının müttefikler için taşıdığı değeri şu sözlerle anlatır.

“Nihayet bugünkü hücumda Gelibolu Yarımadasının en uçtaki burnu Seddülbahir’de küçük bir koya sokulabildik.Verdiğimiz savaş çok çetindi.Bize çok pahalıya mal oldu.Ertesi gün bir tahrip grubu çıkarıp bu civarda sağlam topları dinamitle patlatacağız.Çünkü bunlar Bizi çok uğraştırdı.”^

Amiral Carden’in 25 şubat 1915 günü düzenlediği saldırıda başarılı olması Londra’daki savaş karşıtı liderlerin Çanakkale Harekatı konusundaki bütün tereddütlerini ortadan kaldırır.Churchill’in bu konudaki en büyük muhalifi olan Amiral Fisher bile ileriki günlerde boğazdaki Türk savunmasının belkemiğini oluşturan Kilitbahir-Çanakkale “Narrows”İstihkamlarına karşı girişilecek deniz harekatına bil fiil katılma eğilimi gösterir

Boğazın giriş tabyalarının susturulması olayının müttefikler üzerinde yaratığı diğer bir olumlu gelişme ise ileriki günlerde girişilecek deniz saldırılarının başarıyla sonuçlanması durumunda boğazların transit geçişe açılmasıyla Rusya’nın yeniden tahıl ihracatına başlaması olasılığıydı ki,bu nedenle Chicago borsasındaki buğday fiyatlarında önemli ölçüde bir düşüş gerçekleşmişti.İtilaf Devletleri Donanması ve harekatın baş aktörleri ileriki günlerin kendileri için neler getireceğini hesaba katmaksızın pembe hayaller peşinde koşarlarken,O gün susturulan dört Türk tabyasındaki Mehmetçikler de boğazdaki diğer savunma tertibatlarında görev alırlar ve ileriki günlerde yapılacak saldırıları sabırsızlıkla beklerler. Zafer sarhoşluğu içindeki müttefiklerin keyfini kaçıran ilk olay 04 MART 1915 günü yaşanır.

25 Şubat saldırısının ardından susturulan Türk Tabyalarına daha fazla zarar verebilmek amacıyla Kumkale ve Seddülbahir’e çıkarılan donanmanın sabotaj ekipleri burada destansı bir direnişle karşılaşırlar.Özellikle Seddülbahir’e çıkarılan Albay Godfrey Matthews komutasındaki Plymouth Taburuna bağlı İngiliz askerleri burada bulunan 27.Alay III.Tabur.X.Bölük Çavuşlarından Bigalı Mehmet Çavuş Komutasındaki bir avuç Mehmetçiğin gösterdiği savunma azmi ve direniş karşısında amaçlarına ulaşamadan ağır kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kalırlar.Aslında o gün yaşananlar Müttefiklere 18 Mart mağlubiyeti sonrası 75.000 kişilik bir kara kuvvetiyle girişecekleri 25 Nisan 1915 Kara Çıkarması sırasında ne gibi zorluklarla karşılaşacakları konusunda da ipuçları vermektedir.O günler de Maydos Mıntıkası Komutanı olan 19.Tümen kumandanı Yarbay Mustafa Kemal Bey 04 Mart 1915 günü Harapkale’den seyrettiği bu destansı direnişi Müstahkem Mevki Kumandanlığına yazdığı raporunda şöyle anlatır.

“Seddülbahir’e çıkan İngilizler ,mevzi alan piyadelerimizin ve obüs bataryalarımızın ateşi,Özellikle de 27.P.Alayı III.Tabur X.Bölük Çavuşlarından Mustafa oğlu Mehmet’in komutasında Seddülbahir Tabyası içinde bulunan yarım piyade takımının ”kırk kişi” süngü hücumuyla geri püskürtülmüştür.Mehmet Çavuş tüfeğinin mekanizmasının işlememesi üzerine taşla yanındakilere örnek olacak biçimde düşmana saldırmış,kendisi başından ve göğsünden yaralanmıştır”.^®

Yarbay Mustafa Kemal Bey o gün altı şehit ve onüç yaralı vermek pahasına Seddülbahir’i kahramanca savunan ve iki yerinden yaralanan Bigalı Mehmet Çavuş’un bu cesurane davranışından dolayı ödüllendirilmesi için Müstahkem Mevki Kumandanlığına rica da bulunur.Çanakkale Boğazı’nın giriş kapısını aralayan Amiral Carden ise bu aşamadan sonra hem boğazdaki diğer savunma mekanizmasını çökertmek hem de mayın hatlarını tahrip ederek bir geçit açmak için her gün boğaza yönelik geceli ve gündüzlü saldırılar düzenler.

ÇANAKKALE DENİZ SAVAŞLARINA GENEL BAKIŞ (10)

Müttefiklerin 18 Mart 1915 günü yapmayı amaçladıkları büyük deniz harekatı öncesi hemen hemen her gün sürüp giden bu saldırılar filo’ya ait bir iki savaş gemisinin boğazdaki Türk savunma hatlarına ateş açması ardından da boğazdaki mayın hatlarını tahrip etmekle görevli olan filotilla’nın bu amaçla mayın hatlarına sokulmaları biçiminde başlar önceleri sessiz kalan ve bu hatları korumakla görevli olan obüs bataryalarının buralara yaklaşan mayın tarama gemilerine açtığı şiddetli ateşin etkisiyle filotilla’nın ağır kayıplar vererek telaşla boğazı terk etmesiyle sona erer.10 Mart 1915 gecesi aynı amaçla boğaza saldıran filotilla’nın karşılaştığı zorlukları Tuğamiral Roger Keyes hatıralarında şöyle anlatır.

“Her yönden üzerimize ateş yağıyordu.Önce boğazın iki yakasındaki mayınlanmış bölgeyi koruyan ve tepelere yerleştirilen altı inçlik bataryaların çıkan mermilerinin ışığını görüyoruz.Daha sonra da küçük çaplı mermilerin ıslığı ve şarapneller duyuluyordu.Sonunda da su sütunları çıkaran ağır top mermilerinin çığlığım geliyordu Aslında güzel bir görüntüydü.Çılgınca bir ateşti.Canopus isabet almadı ama ışıkları söndürmek için harcadığımız çabalarla ay ışığını bile karartabilirdik”.^

Ayın on üçüncü gününe dek yapılan saldırılarda müteffikler için sonuç hep aynıdır.Tuğamiral Roger Keyes,bu sefer gönüllülerden oluşturduğu yeni bir filotilla mürettebatıyla 13 Mart 1915 gecesi yine aynı amaçla boğaz’daki mayın hatlarına saldırır.Saldırının ilk anlarında yaşanılanlar diğer günlerde yapılan hücumlar sırasında yaşanılanlardan farksızdır.Mayın hatlarını korumakla görevli olan Türk bataryaları filotilla, mayın hatlarına yaklaşır yaklaşmaz ışıldaklarını yakar ve gemileri açtığı şiddetli top ateşiyle dövmeye başlar.

Türk topçusunun ateşi bu defa gönüllülerden oluşan Filotilla mürettebatını yıldırmaz .Mürettebat dayanabileceği en son ana kadar büyük bir azim ve kararlılıkla en iyi bir biçimde görevini yapmaya çalışır.Bu kez gemiler aralarında üçü isabet alıp iş göremeyecek duruma düşene kadar görevlerini sürdürür. Çabalarının sonucu ertesi sabah bir çok mayının akıntıda sürüklendiğinin görülmesiyle daha iyi anlaşılır.Gemiler yüzmekte olan mayınları havaya uçurur.O andan sonra mayın çalışmalarının gün ışığında yapılmasına karar verilir Bu faaliyetin sonunda filonun 17 veya 18 Mart günü yaklaşarak boğazın en dar bölümü olan Kilitbahir’e saldırabileceği ümit edilir.^

İSLAM ÖZDEMİR

ÇANAKKALE SAVAŞLARI GÖNÜLLÜ ARAŞTIRMACISI/YAZAR

ÇANAKKALE DENİZ SAVAŞLARINA GENEL BAKIŞ (11)

Filo Komutanı Koramiral Sackwille Carden boğaza karşı düzenlenen bu saldırıların beklendiğinin aksine başarısızlıkla sonuçlanması ve Amirallik Birinci Lordu Sir Winston Churchill’in tüm bu olumsuzluklara rağmen bir an evvel Çanakkale Boğazına kesin sonucun alınacağı bir deniz saldırısı düzenlenmesini istemesi üzerine iyice bunalarak sinir krizleri geçirir.16 Mart 1915 günü yapılan doktor muayenesinin ardından görevinden istifa eden Amiral Carden’in yerine Akdeniz Filo Komutanlığı görevine Koramiral John De Robeck getirilir.De Robeck çektiği mesajda kesin sonucun alınacağı geniş kapsamlı bir deniz harekatının mümkün olan en kısa zamanda düzenlenmesini isteyen Churchill’e havalar müsait gittiği takdirde bunun 18 Mart 1915 günü mümkün olabileceği sözünü verir.

Bu arada savaş rüzgarlarının büyük bir hırsla estiği Çanakkale Boğazında İtilaf Devletleri güçlerinin 18 Mart 1915 günü yapmayı planladıkları deniz harekatının kaderi üzerinde oldukça etki eden bir hadise yaşanır.1913 yılında Almanya’da hizmete giren Yzb.Tophaneli İbrahim Hakkı Bey ve Mayın grup komutanı Bnb.Hafız Nazmi Bey komutasındaki 365 ton ağırlığındaki Nusrat Mayın gemisi 7/8 Mart 191 5gecesinin sabaha devir olduğu saatlerde Müstahkem Mevki Kumandanlığının elinde kalan son 26 adet mayını askeri açıdan oldukça önem taşıyan Erenköy Koyuna 100-150 metre aralıkla ve 4-5 metre derinlikle sahile paralel bir biçimde döşer.

ÇANAKKALE DENİZ SAVAŞLARINA GENEL BAKIŞ (12)

Nusrat’ın 07/08 Mart 1915 tarihinde Erenköy Koyuna sahile paralel bir biçimde döktüğü ve boğaz tahkimatı için oluşturulan mayın hatlarının sonuncusu olma özelliğini taşıyan bu onbirinci mayın hattı Anadolu Hamidiye Tabyasının ve mayın hatlarını korumakla görevli olan diğer obüs bataryalarının atış menzili dışında kalan bu bölgeyi emniyet altına alırken aynı zamanda Churchill’inde ifade ettiği gibi İngilizler tarafından başarıyla başlatılmış olan Çanakkale Operasyonunu da durduran birçok psikolojik karışıklığıda birlikte doğurmuştur.^ İngilizler tarafından Çanakkale Boğazına düzenlenecek olan askeri bir harekatın kara birliklerinden yardım almaksızın yalnız deniz kuvvetleriyle gerçekleştirilmesi konusunda oldukça ısrarcı davranan ve başarısızlıkla sonuçlanan deniz saldırıları sonrası 29 Mayıs 1915 tarihinde Amirallik Birinci lordluğu görevinden istifa etmek zorunda kalan Sir Winston Randolph Churchill siyasi kariyeri üzerinde bu denli etkin rol oynayan Mayın gemisi Nusrat ve onun Erenköy Koyuna döktüğü 11.Mayın hattı hakkındaki düşüncelerini şu sözlerle dile getirmekte;

“Nusrat’ın gizlice döktüğü mayınlar savaşın devamı ve dünya’nın geleceği bakımından diğer tüm çabalardan daha tam ve sonuçlu olmuştur.Yanlız başına bu mayın engelidir ki,Türkiye’yi bir yenilgiden kurtardı ve savaşı uzattı.Bu yüzden yenilenler gibi yenenler de “Avrupa” sarsıldı.Kemiklerini Fransa,Polonya,Galiçya,Balkanlar,Filistin,Suriye ve Kuzey İtalya savaş alanlarının örttüğü 6-7 milyon insan düşmanlarının kurşunlarıyla ve gülleleriyle değil 18 Mart sabahı Çanakkale Boğazının güçlü akıntısı altında ağırlıklarının bağlı bulunduğu tel halatlar üzerinde gerili duran 26 demir kap yüzünden mahvolup gitti.” ^©

Bu arada Koramiral Sackwille Carden’den boşalan Akdeniz Filo Komutanlığı görevine getirilen Koramiral John de Robeck’te imkanlar müsait olduğu takdirde Churchill’e 18 Mart 1915 günü yapmayı söz verdiği 1915 Gelibolu Harekatının müttefikler için hüsranla sonuçlanacak olan bu en kapsamlı deniz saldırısı hakkında harekata katılacak olan gemi komutanlarını bilgilendirmek amacıyla 17 Mart 1915 Çarşamba günü Bozcaada önlerindeki Amiral gemisi Queen Elizabeth’de bir toplantı düzenler.Ertesi gün yapılacak hücum sırasında nasıl bir savaş stratejisi izleneceğinin ve kimin ne yapacağının konuşulduğu bu toplantıda orada bulunan bütün gemi komutanları harekat sırasında üstlenecekleri görevi ve gerekli olanları ellerindeki matbu Çanakkale Haritalarına not ederler^®.Koramiral John De Robeck’in 18 Mart 1915 günü yapmayı planladığı Narrows ve boğazdaki diğer istihkamları susturmayı ve boğazdaki mayın hatlarını tahrip ederek bir geçit açmayı amaçlayan deniz harekatı sırasında bu saldırıya katılacak olan ve üç ana gruba ayrılan İngiliz ve Fransız harp gemileri şu şekilde hareket edeceklerdi.

Koramiral John De Robeck komutasında Queen Elizabeth,Inflexible,Agamemnon ,Lord Nelson zırhlılarından oluşan oluşan birinci grup İngiliz Savaş gemileri 14000 yarda mesafeden Çanakkale-Kilitbahir “Narrows” İstihkamlarını ateş altına alacak Amiral Gueprate komutasındaki ikinci grubu oluşturan Suffren,Bouvet,Charlemagne ve Golva adlarındaki Fransız harp gemileri de önce birinci hattaki İngiliz gemilerinin 16000 yarda gerisine yaklaşacaklar ve aynı zamanda bu grupta yer alan Prince George ve Triumph isimli iki İngiliz savaş gemisi de Amiral John De Robeck Komutasında o sırada Narrows İstihkamlarını bombardıman eden birinci grup İngiliz gemilerini yan ve gerilerinden gelebilecek topçu ateşine karşı korumak amacıyla bunlara 15000 yarda mesafede karşılıklı olarak yer alarak önce Cevat Paşa Bataryası olmak üzere Dardanos,Rumeli kıyısındaki Mesudiye ve Yıldız Tabyasında bulunan bataryaları muharebe dışı bırakacaklardı. Ayrıca bu iki gemi gerekli olduğu takdirde boğazın iki yakasındaki gizli top ve obüs bataryalarını da topa tutabilecekti.

Amiral De Robeck komutasındaki Birinci grup savaş gemilerinin ateşleri Narrows İstihkamlarına etkili olmaya başladığı zaman Fransız Amiral Gueprate komutasındaki Suffren, Bouvet ,Charlemagne,Golva Zırhlılarından oluşan ikinci grup Fransız Harp gemileri de birinci grup gemilerinin aralarından geçerek Narrows İstihkamlarına ateş açacak ve mayından temizlenmiş olan bu hatta 8000 yarda kadar yaklaşacaktı.Bu arada hem birinci grup hem de ikinci grup gemileri birlikte ilerleyecekler aynı anda Inflexible zırhlısı boğaz’daki Türk savunmasının en önemli noktalarından birini oluşturan ve mürettebatı çoğunlukla Almanlardan oluşan Anadolu Hamidiye Tabyasını tahribe çalışacaktı.

Harekatın en son aşamasında Albay Hayes Sadler komutasındaki gece yapılması planlanan arama tarama işleminin emniyet içerisinde gerçekleşmesini sağlayacak olan Canopus ve Cornwallis zırhlılarının dışında üçüncü grubu oluşturan “yedek” diğer İngiliz gemileri devreye girecek ve İkinci grubu oluşturan Fransız gemilerinden nöbeti devralarak açıkta mevzilenen ve mayın hatlarını korumakla mükellef olan Türk bataryalarını da tahrip edeceklerdi.Saat 15:00’den 19:00’a devam eden toplantı sonrası herkes yarın yapılacak büyük saldırı için son hazırlıkların yapmak üzere görev mahalline dağılır.Tüm bir harekatın ve Birinci Dünya Savaşının kaderi üzerinde oldukça önemli rol oynayacak olan 18 Mart 1915 Deniz Harekatı için artık sayılı saatler vardır.

18 MART 1915 DENİZ HAREKATI VE ZAFERİ (1.bölüm)

1915 Gelibolu Harekatının müttefiklerin ağır malubiyetiyle sonuçlanan bu son ve en geniş kapsamlı deniz harekatının yapılacağı o tarihi gün oldukça güzel ve harekata elverişlilik gösteren bir sabahla açılır.Daha iki günlük çiçeği burnunda Akdeniz filo Komutanı Amiral John De Robeck Çanakkale Boğazının 1200 metre uzunluğundaki en dar yerine karşılıklı bir biçimde sıralanmış olan Narrows İstihkamlarında ve boğaz’daki diğer istihkamlardaki Türk Topçusunun direnişini kırmak,ardından da mayın hatlarını tahrip edip burada bir geçit açtıktan sonra Marmara’ya ulaşmak amacını taşıyan harekat için saat:08:15 sularında Bozcaada’da bulunan filo’ya harekata hazır olmaları emrini verir. O sırada Kumkale’nin güneyinde bulunan Yenişehir Tepesindeki tarassut mahallinde filo’da göze çarpan bu hareketliliği fark eden nöbetçilerin durumu Müstahkem Mevki Kumandanlığına haber vermeleriyle O sırada Kilitbahir’deki kıtaatını teftiş etmek üzere karşıya geçecek Müstahkem Mevki Kumandanı Albay Cevat Bey’in emriyle Kurmay Başkan Selahattin Adil Bey tarafından Bozcada civarında bir hava keşfi yaptırılır.Alman Bnb. Schneider ve Kıdemli Yüzbaşı Zernov Bey tarafından Bozcaada çevresinde yapılan hava keşfi sonrası Birleşik Filo’ya ait zırhlı,muhrip,kruvazör,mayın tarama filotillası,uçak gemisi ,hastane ve nakliye gemilerinden oluşan bir düşman deniz gücünün Çanakkale Boğazı’na doğru yaklaşmakta olduğu anlaşıldı.

Gelen haberler üzerine Çanakkale Müstahkem Mevki Kumandanlığı boğazdaki Türk topçusunu alarma geçirir.Artık Mehmetçikler toplarının başında Amiral John De Robeck ve filosuna karşı vatan savunması yapacakları anı sabırsızlıkla beklemektedirler. Ogün sabahın erken saatlerinde Kilitbahir Tabyalarını teftiş etmek amacıyla karşıya geçmiş olan Müstahkem Mevki Kumandanı Albay Cevat Bey’in yerine öğlenden sonra saat:14:00’e kadar muharebeyi idare edecek olan Müstahkem Mevki Kurmay Başkanı Yarbay Selahattn Adil Bey büyük saldırı öncesi Türk tarafında yaşanılanları hatıralarında şöyle anlatıyor.

“Subaylar kumanda gözetleme yerlerine ,erlerde toplarının başına geçmişler herkes büyük bir azim ve imanla beklenilen saldırının vatan için hayati önemini değerlendirerek görevine sarılmış Bir çok noktalardan “Allahu Ekber” ile başlayan ezan sesleri göklere yükselmişti” ^©

Saat:10:30 sularında etraftaki sis perdesi Türk Mevzileri görünecek şekilde dağıldığında Amiral John De Robeck komutasındaki toplam 279 adet topla teçhiz edilmiş olan 14 İngiliz 4 Fransız Harp Gemisi ve birçok yardımcı Muhrip,Mayın Tarayıcı ve Kruvazörden oluşan İtilaf Devletleri filosu b aşına geleceklerden habersiz büyük bir gurur ve azametle gün boyunca bir ölüm kalım mücadelesinin verileceği Çanakkale Boğazına girmeye başladı.

Boğaza ilk olarak Agamemnon zırhlısının kılavuzluğunda on savaş gemisi girer.Bu sırada saldırı esnasında Narrows İstihkamlarını bombardıman edecek olan Amiral John De Robeck komutasındaki birinci grup İngiliz gemilerini çevredeki bataryaların yan ateşinden korumakla görevli olan Trıumph Zırhlısının Halileli tarafına gönderdiği ilk salvolara İntepe Bataryaları karşılık verir. Filo bir taraftan savaş alanındaki yerini almak için ilerlerken diğer taraftan da hafif toplarıyla bu baraj bomnbardınmanına karşılık verir.İlerleyen dakikalarda birinci grup gemileri Kilitbahir’in 8 mil kadar altına gelerek demir atmaksızın burada mevzi alırlar.

Birinci grup gemilerinin ardından İkinci ve üçüncü grup gemileri de savaş alanında kendilerine ayrılan boşluğu doldurur.Trıumph, Prince George,Swifthsure ve Majestic isimli dört İngiliz savaş gemisinin bu harekattaki görevi birinci ve ikinci grup İngiliz ve Fransız savaş gemilerini bombardıman sırasında sağlı sollu bir şekilde her iki kıyıdaki Türk Bataryalarının ateşinden korumaktı. “Ayrıca bunların dışında Arcroyal uçak gemisi ve Dublin Kruvazörü Kumkale arkasında Dartmouth Zırhlısı ve beraberindeki 17 nakliye gemisi de Seddülbahir ardasında beklemekteydi.En arkada da 9 mayın tarama gemisinden oluşan Filotilla dört muhribin himayesinde boğaza doğru yaklaşmaktaydı.”^©

Kaynaklar O gün boğazda epeyce uzun süren bu yerleşmenin ardından birinci grup İngiliz Savaş gemilerinin pruva nizamında Eski Hisarlık^®-İntepe çizgisinin ilerisinde ikinci ve üçüncü grubu oluşturan Fransız ve İngiliz Savaş gemilerinin de bu çizginin batısında yer aldıklarını belirtmektedir. ^©

Saldırı planına göre Koramiral John De Robeck’in Amiral gemisi Queen Elizabeth saat:11:30^® sularında 15inçlik toplarıyla ilk ateşi açar.Attığı 38’liklerden ilki Gelibolu Yarımadasının güneyindeki 217 rakımlı Alçıtepe’ye isabet ederken diğeri de Çanakkale’deki Hastane Bayırının^® arkasındaki boş arazide patlar.Bu dakikadan sonra Queen Elizabeth,Inflexible,Agamemnon ve Lord Nelson zırhlılarından oluşan birinci grup İngiliz savaş gemileri uzun menzilli ve güçlü toplarıyla Narrows ^® İstihkamlarını Türk Topçusunun ateş menzili dışından dövmeye başlar.Merkez tahkimatını oluşturan Narrows İstihkamlarındaki Türk Topçusu ilk önceleri filonun bu şiddetli ateşine toplarıyla mukabelede bulunduysa da mermilerin hedeflerine kısa düşmesi sebebiyle elindeki sınırlı sayıdaki cephaneyi boş yere ziyan etmemek için gemilerin kendilerine daha da yaklaşmasını beklerler.Çevresine yağan ateş ve gülle yağmuru altında büyük bir cesaret ve fedakarlıkla direnen ve savaş gemilerinin atış menzillerine gireceği anı sabırsızlıkla bekleyen merkez tahkimatındaki Mehmetçiklerin bu bir anlık çaresizliğine karşın başta Kilitbahirli Yüzbaşı Hasan Hulusi Bey Komutasındaki Dardanos Bataryası olmak üzere Çanakkale Boğazının İki yakasında menzilenmiş olan Türk bataryaları bütün güçleriyle Amiral DeRobeck komutasındaki Birleşik filoya karşılık verir. Bataryaların açtığı bu ateş Filo’da önemli hasarlar vermese de İtilaf Devletleri güçlerinin harekatın ilerleyen saatlerinde karşılaşacakları amansız direnişin habercisi gibidir.Bombardımanın ilk dakikalarında yaşanılanları O sırada Rumeli Mecidiye Tabyasının beşinci top tarassut çavuşu olarak görev yapan Balıkesirli Mehmet Çavuş şu sözlerle anlatıyor.. ^€

“O gün boğaz’dan girdikten donra düşman ilk kesif ateşi bize açmıştı.Amiral gemisinin 38’lik mermileri ilk önce sağımızda solumuzda büyük çukurlar açtı.Bataryaya bir müddet taş ve toprak yağdı.Biz ateş etmiyorduk yarım saat sürdüğünü tahmin ettiğim bu bombardımanda düşman yaktığı binlerce mermiye rağmen yalnız yanımızdaki tabyada 35.5’luk iki topumuzu harp dışı bırakabildi.Bunlarda da toplara bir şey olması ama birinin önüne düşen koca bir düşman obüsü topun oturduğu beton yastığı parçalayarak onu havaya kaldırmıştı.Çok şayanı takdirdir ki efradı da kalabalık olan bu eski topa rastlayan iki mermi kimseye bir zarar vermedi”.

ÇANAKKALE DENİZ SAVAŞLARINA GENEL BAKIŞ (14)

Saat:11:50’de Çanakkale’de büyük bir patlama olur. Müstahkem Mevki Kurmay Başkanı Yarbay Selahattin Adil Bey can güvenliği nedeniyle sivil halkın şehri boşaltmasını emreder. Düşman donanmasının şiddetli bombardımanı sırasında Merkez Tahkimatının Anadolu Yakasını oluşturan Çimenlik ve Anadolu Hamidiye Tabyalarında yangın çıkar.Ayrıca Kilitbahir Köyü ve Çanakkale Şehri de ateşler içindedir.Üstlerine yağan çelik ve ateş yağmuruna aldırmaksızın büyük bir serinkanlılıkla düşman gemilerinin atış menzillerine gireceği anı bekleyen Merkez Tahkimatındaki Türk topçusunun bu suskunluğu filo komutanı Koramiral John De Robeck’in kalelerin daha yakından dövülecek kadar hasara uğratıldığına kanaat getirerek savaş gemilerine ilerlemeleri emrini vermesiyle bozulur.

Merkez Tahkimatındaki Türk Topçusunun bu sessizliğine bir anlam veremeyen De Robeck,İkinci gruptaki Fransız Filosu Komutanı Amiral Guepratte’a gemilerini ateş hattına yaklaştırmasını emreder.Amiral gemisi Queen Elizabeth’ten verilen işaret üzerine Amiral Guepratte’nin sancağını taşıyan Suffren ve Bouvet Zırhlıları Anadolu sahilini Firkateyn Kaptanı Biar komutasındaki Gaulois ve Kalyon Kaptanı Lağvesil komutasındaki Charlemagne Zırhlıları’da Rumeli sahilini takip ederek ilerlerler.Amiral Gueprate gemilerini birinci grup İngiliz Harp gemilerinin arasından geçirerek ateş hattına onbin yarda kadar yaklaştırır.Bu ilerleme sırasında Fransız Filosu tıpkı bir yelpaze gibi açılarak saat:11:30’dan beri Merkez Tahkimatını ateş altında bulunduran Amiral John De Robeck komutasındaki birinci grup İngiliz Savaş Gemilerine atış Mesafesi bırakır.

Amiral Gueprate bu ilerleme sırasında gemilerini ateş edecekleri yere yaklaştırmadan Merkez Tahkimatının ve boğaz’daki diğer seyyar ve sabit bataryalardaki Türk Topçusunun bir anda başlattıkları şiddetli topçu ateşine maruz kalır.Yaklaşık elli dakikadır büyük bir cesaret ve sabırla bu anı bekleyen Merkez Tahkimatındaki Türk Topçusu Düşman gemilerinin atış menzillerine girmeleriyle amansız bir karşı ateşe başlamıştır. Bu dakikadan sonra Ağır bir tempoyla ilerleyerek grup ateşi yapmak suretiyle kendilerine ateş açan İngiliz ve Fransız Gemileriyle Türk topçusu arasında şiddetli bir ateş düellosu başlar.Fransız Filosu Komutanı Amiral Gueprate o gün yaşadıklarını hatıralarında şöyle anlatır.

“Queen Elizabeth’ten verilen işaret üzerine sevgili dört zırhlımızın efradı top başına koştu.Suffren ve Bouvet Anadolu Sahilini Golva ve Charlemagne -‘da Rumeli sahillini takip ederek harp sahasındaki en tehlikeli yerlerini aldılar.Seferimi bizi Dardanos ve Soğanlıdere bataryalarından 3800 metre ve Akyarlar obüs toplarından2000metre mesafeye getirmişti.Bu mevkiler pek müstahkem ve heybetli idi.Diğer taraftan sahil girintileri arasında mütemadiyen artan sahil bataryaları pek çoktu.Biz büyük bataryalardan fırsat bulup onlarla uğraşamadığımız için bizi rahat rahat dövmekte ve hayvan koşmak suretiyle sık sık yer değiştirmekteydiler.”^®

Yine savaş gemileriyle Türk Topçusu arasında başlayan bu topçu düellosunu ve bombardıman sırasında Türk askerinin gösterdiği metaneti bir Türk ordusunda görevli bir Alman Subayı olan Mühlman hatıralarında şöyle anlatıyor;

“Saat:12:00’den kısa bir süre sonra dört Fransız Savaş gemisinden oluşan Fransız Filosu ateş eden İngiliz Gemilerinin hattından geçti ve tahkimatı yakın bir mesafeden ateşe tuttu.Altı İngiliz savaş gemiside yavaş yavaş hedeflerine yaklaştılar.Müthiş bir topçu muharebesi başladı.Kale topçusu düşman saldırısına cevap vermede gecikmedi.Savaş en ağır noktasına ulaştı.Top gümbürtüsü bir kasırga uğultusu halini aldı.Sırtlara çarpan ses geriye yankılanıyor kulakları tırmalayan bir uğultu haline dönüşüyordu.Çok sayıda ağır top ve on savaş gemisi ,bataryalar ve tahkimat üzerine bir çelik yağmuru yağdırıyordu.Bu cehennemde sabırla kalabilmek insanın gücünü aşacak gibi görünüyordu.Buna rağmen Türkler sebat ediyorlar ve görevlerini yerine getiriyorlardı.Bütün sırtların ve tepelerin ardından şimşekler çakıyor ve alevler yükseliyordu. Ağır top güllelerinin patlamasıyla kara dumanlar anafor halinde göğe yükselirken patlama toprakta kırmızı bir alev çıkarıyordu.”^©

ÇANAKKALE DENİZ SAVAŞLARINA GENEL BAKIŞ (15)

Her iki taraf arasında sürüp giden bu üstünlük mücadelesi saat:13:00’e doğru hat safhaya ulaşır. Düşman topçusu büyük bir hırsla boğazın iki yakasında taş taş üstünde bırakmamacasına ortalığı adeta cehenneme çevirmektedir. Merkez Tahkimatının Rumeli yakasını oluşturan Kilitbahir Tabyaları, Soğanlıdere, Mesudiye ve boğazın Anadolu yakasında Asarı Tevfik Zırhlısından sökülen15’lik toplarla oluşturulan Kilitbahirli Yzb.Hasan Hulusi Bey Komutasındaki Dardanos Bataryası ve çevreleri bu ateş ve gülle yağmuru altında hallaç pamuğu gibi atılmaktadır.

Bombardımanın etkisiyle telefon hatlarının zarar görmesi üzerine bazı İstihkamlar ile Müstahkem Mevki Kumandanlığı arasındaki haberleşme tümüyle kesilir. Bunlara rağmen Türk Topçusu büyük bir sabır ve kararlılıkla boğaz savunması yapmaya Üstüne yağan ateş ve gülle yağmuruna aldırmaksızın Toplarının gücüne güvenerek aziz vatanın bu en son ve güzide kapısını aşmaya ve kutsal vatan topraklarını işgal etmeye yeltenen düşmana bu zevki tattırmamak için kanının son damlasına kadar büyük bir sabırla ve gayretle savaşır..İlerleyen dakikalarda bu onurlu direnişi hesaba katmaksızın pembe hayallerin peşinde koşarak böyle bir saldırıya girişen Müttefikler Armadasının güçleriyle dünya’ya meydan okuyan savaş makineleri birbiri ardına isabet almaya başlarlar.

Amiral Guepratte komutasındaki Fransız Filosunun hattı harbe girmesiyle başlayan kırk beş dakikalık ateş düellosu sırasında başta İngilizlerin Gelibolu Harekatı arifesinde 1914 yılının aralık ayında Almanlara karşı Arjantin önlerinde yaptıkları ve kazandıkları Faklayn Deniz Savaşının muzaffer gemisi Inflexible olmak üzere toplarının ayarını Türk tabyalarının üzerinde yapmak için bu harekata katılan İngilizlerin Amiral gemisi Queen Elizabeth,Agamemnon,ve Prince George savaş gemileri boğazdaki Türk Topçusunun gönderdiği obüslerin hedefi haline gelir.

18 Mart 1915 Deniz Harekatına Tımes gazetesinin savaş muhabiri olarak katılan Ellis Ashmead Bartlett’ her anını ve her saniyesini korkunç olarak nitelendirdiği o tarihi öğle vaktinde yaşanılanlar ile ilgili şöyle der;

Saat:11:30’da Amiral gemisi Queen Elizabeth cehennemi ateşine başladı.İlk mermisini Rumeli kıyısına sonraki iki mermisini de Çanakkale şehrine gönderdi.Şehirde büyük toz duman sütunları yükseldi.Bundan sonra filo ateşe başladı.Her tarafta infilaklar oluyordu.Düşman önce epey bir zaman karşılık vermedi.Buna bir mana verilemiyordu.Amiral hayretler içindeydi ama çok geçmedi üzerimize bir ateş yağmuru başladı.12:20’de bir Türk mermisi Inflexible Zıhlısının prova direği sehpasının merkezi ayağına isabet ederek köprü üstü ve altındaki güverte kamarasında yangın çıkardı.Üç dakika sonra taretlerin birine bir mermi düşerek orasını alt üst etti.Aradan iki dakika geçmeden tamamen bir anda üç mermi daha güvertede patladı.Ateş kontrol tertibatını ittihaz etmiş ve bu yüzden yüksek mahrekle ateş edilmiş bir Türk mermisi Inflexible’nin ateş tanzim mevkiinden iki üç kadem yüksekliğindeki işaret sirenine isabet ederek patlamış,serpintiler aşağıya doğru serpilip kontrol kamarasının damını ve civarını parçalamıştı. Burada geminin atışlarını idare eden Yrb Werner bulunmaktaydı.”

ÇANAKKALE DENİZ SAVAŞLARINA GENEL BAKIŞ (16)

bu zatla yardımcısı da ağır bir surette yaralandılar.Üç er ölmüş üçü de yaralanmıştı.Düşman bu gemimizin kendine olan mesafesini sıhhatle bulmuştu.12:27’de prova çanaklılığının gemiden uçtuğunu gördük.Aşağıdaki toplarla irtibatın kesildiği rapor edildi.Çanaklıktaki efrat ve zabitan bir yaralı hariç kamilen telef oldular”.^©

Türk topçusunun bu topçu ateşi sırasında amiral gemisi Queen Elizabeth’in top ambarı,vinçleri ve bacası hasar görür. Agamemnon ve Prince George Zırhlıları ise Dardanos ve diğer bataryaların yağdırdığı mermi sağanağı altındadır.Kilitbahirli Yzb. Hasan Hulusi Bey komutasındaki Dardanos Bataryasının büyük bir coşkuyla gönderdiği obüsler Truva Savaşına katılan Akhalı kahramanın adını taşıyan ve yirmi beş dakika içerisinde on iki isabet alarak dumanlar arasında kalan Agamemnon zırhlısının arka direklerini devirir ve arka bacasını yırtar.Prince George’a isabet eden beş Türk obüsü ise geminin güvertesinde yangın çıkarır.Geri plana çekilen geminin mürettebatı yangını söndürmeye çalışır.Görgü Şahitleri yaşanan bu olumsuzlukların filo’nun ateş gücünü etkilemediğini ve verilen kayıpların zannedildiği kadar büyük olmadığını anlatırlar.

ÇANAKKALE DENİZ SAVAŞLARINA GENEL BAKIŞ (17)

“18 MART 1915 DENİZ HAREKATI VE ZAFERİ” (5)

Büyük umutlarla 18 Mart 1915 Perşembe günü güçlü toplarıyla Çanakkale Boğazına saldıran Koramiral John De Robeck komutasındaki Yenilmez Armada,boğazdaki Türk topçusundan bir biri ardına yediği salvolara aldırmaksızın umutlarına gölge düşürmemek istercesine boğazın iki yakasındaki Türk savunma hatlarını berhava etmek adına sabahtan beri sürdürdüğü cehennemi bombardımanına devam eder.Harekata katılan herkes Koramiral John De Robeck in harekattan bir gün önce Türk tarafının göstereceği mukavemeti hesaba katmaksızın filonun gücüne güvenerek kendinden emin bir biçimde ortaya attığı “Yarın Akşam Marmara’da olacağız” safsatasına kendisini öylesine inandırır ki,Türk topçusunun çevresine toprak dolan toplarını temizleyip ateşe hazır duruma getirinceye kadar hasıl olan bir anlık durgunluğunu Türklerin Müttefikler Armadasının gücü karşısında artık daha fazla dayanamadıkları ve morallerini yitirmeye başladıkları biçiminde yorumlama gafletini gösterirler.

İlerleyen dakikaların iki taraf için neler getireceğini hesaba katmaksızın koydukları bu erken teşhisin bedelini verecekleri ağır kayıplarla ödeyecek olan Avrupa’nın gururu yüzen dünyalar 29 Mayıs 1453 Salı günü Fatih Sultan Mehmet’in Hıristiyan aleminsen kopardığı İstanbul’u ve Ayasofya’yı Müslümanların elinden kurtarmak ve Bizansın intikamı Türklerden almak amacıyla fetihten yüzyıllar sonra içlerindeki haçlı kini daha körüklenmiş bir halde boğazın iki yakasına ateş ve ölüm yağdırırlar.Bu sırada Koramiral John De Robeck ateş hattında oldukça yıpranan Fransız Filosunun geride bekleyen Kalyon kaptanın Albay Hayes Sadler Komutasındaki üçüncü grup İngiliz Savaş gemileriyle yer değiştirmesinin zamanının geldiğini düşünür. De Robeck bunu yapmakla istemeden Fransız Filosunun idam fermanını kendi eliyle imzalamış olur.Fransız Filosu komutanın Amiral Guepratte De Robeck’in emriyle ateş hattında oldukça yıpranan gemilerini hattı harpten çekmeye çalışır.O sırada Üsteğmen Kazım Bey komutasındaki Namazgah Tabyasına toplarıyla ölüm yağdıran Kaptan Rageot komutasındaki Bouvet zırhlısına geri çekilmesini ve kendisine katılmasını emreder Kaptan Rageot Namazgah Tabyasının işini bitirir bitirmez Amiral Guepratte’a kendisine katılacağı sözünü verir.Ardından Amiralin forsunu taşıyan Suffren Zırhlısının kıç tarafı yönünde ilerleyerek boğazın Anadolu Yakasındaki Erenköy Koyunu müteakiben hattı harpten çekilmeye çalışan Bouvet Zırhlısı Manastırlı Yzb.Hilmi Bey “Şanlıtop” komutasındaki Rumeli Mecidiye Tabyasının isabetli atışlarıyla arka direğini kaybeder.Bacası parçalanan Fransız Zırhlısı top taretlerinin de denize yuvarlanmasıyla dengesini tamamen kaybeder ve sancak tarafına doğru meyleder.Halen ilerleyen gemi Yzb.Tophaneli İbrahim Hakkı Bey ve Mayın Grup Komutanı Bnb. Hafız Nazmi Bey komutasındaki 365 ton ağırlığındaki Nusrat Mayın gemisinin harekattan on gün evvel Erenköy Koyuna döktüğü mayınlardan birine çarparak kesif bir duman bulutu altında İngiliz savaş muhabirininde ifade ettiği gibi 2 dakika 35 saniye içinde Çanakkale Boğazının serin sularına gömülür.

Deniz üstünde yaşanılan bu felaketin hemen akabinde çevrede bulunan muhripler ve savaş gemileri Bouvet!in mürettebatını kurtarmak için seferber olur.Kurtarma çalışmaları neticesinde Bouvet’in 680 nefer ve 29 subaylık mürettebatından sadece 51 nefer ve 15 subay kurtarılır.Geride kalan 639 denizci ve biraz evvel kendinden emin bir biçimde Namazgah Tabyasına ölüm yağdıran gemi komutanı Kaptan Rageot Bouvet ile boğazın derin sularına gömülür.

ÇANAKKALE DENİZ SAVAŞLARINA GENEL BAKIŞ (18)

18 MART 1915 DENİZ HAREKATI VE ZAFERİ (5.Bölümün devamı)

Kurtarma çalışmaları sırasında ateşini kesen Türk topçusu bu alicenap tutumuyla kendilerini dünya medeniyetinin ve insan haklarının yegane savunucusu olarak tanımlayan ve aslında bu gibi insani değerlerden son derece uzak olan bu sözde medeniyet aşıklarına hayatları boyunca unutamayacakları bir medeniyet ve insanlık dersi verir ve savaş ortamında bile yeri geldiğinde insani değerlerin savaşmak ve öldürmek duygularından daha baskın çıkabileceğini Avrupalılara öğretir. Bouvet’in batışı sırasında yaşanılan dehşet ve korku anlarını geminin torpido Çavuşu Koken ve dördüncü taretinde topçu neferi olarak görev yapan Lapyer hatıralarında şöyle anlatır.

“ Torpil kompartımanındaydık.Efradıma dedim ki: bu bir torpildir ve torpilden kurtulan gemide yoktur. Haydi hepiniz fırlayınız .Merdivenin aşağı kademesinde bulunan kumandan Kozmau karışıklık yok! karışıklık yok! Diye bağırıyordu.Merdivenler efrat ile dolduğu halde hiçbir bağırışma ve kakışma yoktu.Beni takip ederek arkamdan çıkan Mösyö Kozmau böyle bir vakitte bile bana yardım etmek için arkamdan itti.Batarya köprüsüne geldiğim vakit sancak bölmesine doğru kendimi attım.Bu sırada gemi kırk derece meyl almıştı.Ön tarafa inilen merdivene tırmandım.Buradaki efrat tamamen çıkmışlardı.Bilahare altı numaralı taretten çıktım.Efrat bu merdivenlerden tırmandılar.Çünkü bu merdiveni pek sa’bul mürur ve müşkül buldular.Her ne kadar kendilerine baş tarafa geliniz diye bağırdım ise de taretlerin önündeki bahçelik tabir olunan balkondaki mahallere gittiler.Bizo ile yalnız kaldım.Ben demirin üzerinden inerken 16.4’lük taret pivosundan kayarak denize yuvarlanıyordu.Geminin suyla bir olmasını bekledim. O zaman yüzmeye başladım hülasa içlerinden birisi avdet etmeyen çarkçıların dışında güvertenin altındaki efradın hepsi üst bataryalara çıkabilmişlerdi.Ölen çarkçıları hürmetle selamlayalım.Fakat meyl o derece fazla idi ki: “şimdi altmış derece” denize yatmış bulunan sancak bordasına doğru kayarak iskele yönündeki selameti temsil eden lombarlara bir türlü ulaşamadılar.Yukarıda güvertede ve taretlerde bulunan efradın kurtarılması daha kolay idi”^®.

“Sadme vukua gelince topçu Çavuşu Lokor tahliye edilmesi reyinde bulundu.Teğmen Beckam ise emrini verdi.Topçu onbaşısı Rio taretin kapısını açtı.Herkes birden çıkmak istiyordu.Topçu Çavuşu; Acele etmeyin !....birer birer diyordu.Ve bizde birer birer çıktık.Gemi o kadar yana yatmıştı ki daha uzağa gidemedim.Bir nefer vardı ki bataryanın kapısından içeriye girdi fakat meyl yüzünden oradan bir daha çıkamadı. Bu yüzden geminin tamamen batmasını bekledim ve gemiyle birlikte kar- ı deryaya sürüklendim.Girdapla yukarıya çıktım.Bu sırada Senegallı onbaşı Vaki ile silah endaz neferi Hermile tesadüf ettim.Bunları takip ederek küçük karakol gemisi Prince George’a kadar yüzdüm”^©.

Fransız Filosu komutanı Amiral Guepratte ise bu hakkındaki izlenimlerini şu cümlelerle anlatır.

“Durumumuzun ciddiyetini gören De Robeck geri çekilmemizi ve yerimize ihtiyattaki gemilerini Irresisitible,Ocean ve Triumphu göndermeyi teklif.Verdiğim geri çekilme işaretine sadece Bouvet uymadı.Çünkü büyük bir hırsla Namazlık Tabyasının üzerine çullanmış ateş ediyordu.Onun bu kutsal itaatsizliğine hayran olmamak mümkün değildi. “ Amiral görüyorsunuz ya bu Rageot’u ne kadar disiplinsiz”.Bunu söyleyen yüzü hiç gülmeyen bir subaydı ve Bouvet’in kaptanını suçluyordu Bunun Rageot’u görünce azarlama teklifine “hayır onu görünce kucaklayacağım.” Diye cevap verdim.Şimdi bütün bataryalar Bouvet’i dövmeye başlamışlardı.Gemi kaptanına tekrar boğaz’dan çıkıp geri çekilme işaretini göstermesini ve çılgın Bouvet ile borda bordaya bir kuru sıkı atış yapmasını emrettim.Emrim yerine getirildi.Bouvet ile beraber borda bordaya yaklaşık iki yüz metreden Kaptan Rageot “Selam Amiral!...”diye bağırdı. “yirmi dakikadan beri geri çekil işareti veriyorum itaat etmiyorsunuz …ne bekliyorsunuz?...” “Haklısınız Amiral deminden beri şu kahrolası Namazlık Tabyası ile meşgulüm.Başka bir şey düşünemiyorum.Son mermilerimi müsaade ediniz .Hemen yanınıza geleceğim.”Bu olay ona pahalıya mal oldu”

diyen Amiral Guepratte Müttefikler Armadasının o gün uğradığı zayiat ile ilgili şunları söylüyor

“Müttefikler Armadası Savaş alanına hakimdi ama verdiği zayiat korkunçtu Altı safi harp gemisi batmış veya ümitsiz bir vakıa haline gelmişti Bunlar Le Bouvet,Le Suffren,Le Gauloıs,Ocean,Inflexible,ve Irresisitible idi.^©

Bouvet’in batışı ve Müttefikler armadasının bu perişan hali karşısında moral toplayan Türk topçusu büyük bir coşku ve gayretle toplarını ateşler.Bu olay Mehmetçiklerin savunma azmini artırır.Aynı dakikalarda Müstahkem Mevki Kumandanı Albay Cevat Bey’in tarassut mahalline gelmesiyle sabahtan beri muharebeyi idare eden Müstahkem Mevki Kurmay Başkanı Yarbay Selahattin Adil Bey bu görevi kendisine teslim eder.Cevat Bey Bouvet’in Batışının ardın dan Türk tarafında yaşanılan coşku dolu anları “ Bouvet’in batışı ve Fransız Filosunun perişan vaziyeti bütün kale mensuplarının maneviyatını yükselti .Onlara yeni bir kuvvet ve kudret verdi” sözleriyle anlatırken .Müstahkem Mevki kurmay Başkanı Yarbay Selahattin Adil Bey o anki hissiyatını “ Hepimizin yüzünde bir ümit tebessümü belirdi” şeklinde dile getirmektedir.

Kendini mağrur ve Yenilmez gören Avrupa’nın gururu Yenilmez Armada’nın hiç hesapta yokken bir anda başına gelen felaketler bununla da sınırlı kalmayacaktır.Su kesiminin altına isabet eden bir Türk Obüsüyle ağır yaralar alan ve mukabil bölmeleri su almaya başlayan Fransızların Gauloıs zırhlısının durumu oldukça ciddidir.Güçlükle denge sağlayan gemi ard arda isabet eden Türk obüsleriyle adeta kalbura döner.Baş tarafından ağır yara alan Gauloıs’un isabet eden Türk obüsleri iki yerinde yangın çıkarır.Bu sırada gemi mürettebatından bir çok kişi hayatını kaybeder. Amiral Guepratte Dublin Kruvazörünün bu gemiyi yedeğine alarak boğaz’dan çıkarmasını emretse de Gauloıs’un kaptanı yardım önerilerini reddeder.Gemi baş tarafı suya gömülmüş bir vaziyette o sırada 25 devir yapan makinelerinin gücüyle üsse kadar gidemese de Çanakkale Boğazına 16 km uzaklıktaki “Drepano” Tavşan Adalarının kumluğunda karaya oturur ve batma tehlikesinden kurtulur.

ÇANAKKALE DENİZ SAVAŞLARINA GENEL BAKIŞ (19)

18 MART 1915 DENİZ HAREKATI VE ZAFERİ (6)

Gauloıs’da yaşanılanları ise gemide doktor olarak görev yapan Yzb. Laurent Moreau şöyle anlatır..

“Boğaza girip yaklaşıp ilk ateşimizi açtıktan sonra biraz fasıla vererek yer değiştirirken Türk obüs bataryaları bize pek müthiş bir ateş açtılar.Bu hengamede sanki başı dönüyormuş gibi Blokhavuz adeta sallanıyor mermiler dolu gibi yağıyordu.Gaulois sintineden direklerinin tepesine kadar titriyordu.Yukarıda dördüncü güverteden fırtına sıyrılıp geçen bir Türk obüsünü aşağıda hissediyoruz.Bizim 30.5’luklar kadar haşin ılık ve sert nefesini yüzlerimizde duyuyoruz.Zırh kuşağa çarpan mermi ve serpintiler bazen boğuk bazen de tiz madeni çığlıklar koparıyor.Ay o ne?..Çok şiddetli bir patlama oldu.Anlaşılan mühim bir isabet aldık. Fakat bu cehennemi gürültüyü bastıran korkunç bir sarsıntı tavanımızı yani zırh güvertesini tir tir titreterek sarsıyor.Hastane de birkaç kafa omuzlara gömülüyor ve bir ses yükseliyor..

-Hey Ulu Tanrım …galiba bir gülle beynimize düştü….

Dinamolar dairesinde açılan kapı tarafında gidip gelme sesleri duyuluyor.Bir kapıdan aşağı inilince taret yatağının ve cephane deposunun bulunduğu mahalle girilir.Biri avaz avaz bağırarak bir hartuç deposunun suya gömüldüğü haberini veriyor.

-Bu da ne? Acaba bir yangın başlangıcı mı ? Lakin hastane de neler görüyorum hangi beceriksiz acaba yere su devirmiş ?...

-A… yerdeki su birikintisi fazlalaşıyor.Galiba yandaki bölmelerden su sızıyor…Demek ki bizim önümüzdeki bölmeye su dolmuş...Şu halde işittiklerime göre baş tarafımızdan bir yara almış olacağız ki geminin iskele tarafına yavaş yavaş bayıldığını hissediyorum… Merkez dairesinin kapısı açıldı.Bizim hastane bölmesinde de gidip delmekler başladı. Fakat erler yanımızdan geçerken hastanenin tahliye edileceğini söylüyorlar. (Ne var ?...) diye soruyoruz. (-Bir yara aldık.. )cevabından başkası yok..Bir kumanda borusundan hastanenin tahliyesi emredildi.Vaziyetin ciddi olduğu anlaşıldı.Herkes hastaneden çıkıyor.Gideceğimiz ilk yardım yeride pek muhafazalı değil.Acaba düşman mermileri hala gemi üzerinde uçuşuyor mu?....Yukarıdan gelen bir sıhhiye erimiz güvertenin tehlikesiz olduğunu düşman ateşinin eski şiddetini kaybettiğini belirtiyor.Eh.. demek ki hastalarımızı burada barındırabileceğiz.

-Haydi bakalım buraya gelin delikanlılar!.Hafif yaralıklar otursunlar.Diğerler yattıkları yerden kıpırdamasınlar…Çok şükür yerleştik.Beni alelacele kıç tarafına çağırdılar.Denizden yarı ölü bir halde çıkarılan Teğmen Becam’ı kendini bilmez bir halde kamaraya uzatmışlar.Bu genç arkadaş bizim gemi subaylarındandı.Fakat sekiz gün evvel Amiral’in emriyle Bouvet’de bir vazifeye tayin edilmişti. Zaten Bouvet’in batışını haber aldığım zaman ilk aklıma gelen bu Becamdı. Acaba nasıl bir mucize eseri olarak taretinden fırlayıp çıkmış?..Geminin kaynadığı noktada hasıl olan girdaplardan nasıl yakasını kurtarıp yüzebilmişti.Kendine geldiği zaman buna bizim kadar kendisi de şaşırıyordu.Uzun müddet bir çavuşla birlikte bir tahta kovaya yapışıp birlikte yüzmüşlerdi.Gemiyi tahliye etmek için herke vazife başına çağrıldı.Demek ki bizde batıyoruz.Birinci vardiya efradı can kurtaranlara binmek üzere güverte üzerinde tabur olacaklardı.Bir dakika için çıktığım güvertede iki subay sakin sakin konuşuyorlardı.Sırtına bir teğmen üniforması geçiren Yüzbaşı Thevenard ile Teğmen Simon bu iki subay da Bouvet ten kurtarılmış mürettebattan olup iyi yüzücü oldukları için kendilerini kurtarmaya gelen sandallara yüzerek sokulmuşlardı.Gemimiz boğazın ağzına varmış bulunuyor.Yirmi beş devir yaparak belli belirsiz bir süratte bu Allah’ın belası geçitten çıkmaya çabalıyoruz.Su dola dola gittikçe ağırlaşan baş tarafımızı hafifletmek ver her dakika sulara gömülüp batıp gitmeyi önlemek için bir çaremiz var.Kumkale’nin doğusundaki Türk kıyılarına oturmak .Bu takdir de manevradan aciz bir halde bataryaların ateşine maruz kalıp sabit bir hedef olmaz mıyız.Zaten süvarimi bu teklife;

“-Açıkta derin suda batmayı tercih ederim..”cevabını vermişti .İşte bu yüzdendir ki bizi harp dışı görünce üzerimize çullanan düşman sahra bataryalarına rağmen hiçbir şey yokmuş gibi süratimizi artırmadan yolumuza devam ediyoruz.Yavaş yavaş ilerliyoruz.Karşımızda Tavşan Adaları grubundan Drepano Adacığını akşamın matemli serabı içinde gittikçe yaklaşan koca bir tekne gibi sisler içinde yüzer bir halde görüyoruz.Şimdi bir İngiliz filikası bordamıza yanaştı.Meğer Amiral Gauloıs’u ziyarete gelmiş..Süvarimi biraz sonra Karay bindireceği gemisinin başından gözlerini ayırmamakla birlikte şefine borçlu olduğu saygıyı da unutmamış olmalı ki boranları başta muntazam ihtiram “saygı” kıtası Amirali selamlıyor.Bu öyle bir kabul ki sulara gömülmüş baş tarafımız olmasa insan kendisini barış zamanında bir merasimde sanacak.

-Bravo kumandan yaptığınız her şey mükemmel.Gemini kurtuldu artık.Bu zırhlıyı bana kaybettirmediğinizden dolayı size candan teşekkür ederim.

Kumandan Biard zırhlının sulara gömülü başına uzun uzun baktıktan sonra;

-Henüz Kurtuldu sayılmaz Amiralim.

-Peki Kumandan neden Bozcaada’ya gitmiyorsunuz ?..Orada bize daha yakın bulunurdunuz?..

-Amiral kaybedecek vaktimiz kalmadı.Denizaltı torpido kovanları kompartımanının perdeleri paralandı.Vakit kaybetmeyen gemiyi oturtmak icap ediyor.Drepano’da sahil daha kumluk daha müsait.

Sonra megafona sarılarak sürati artırma emri veriyordu.Az sonra başımı kumluğa yavaşça oturmuştu.”^®

Koramiral John De Robeck’in emriyle hattı harbi terk etmeye çalışan Amiral Guepratte komutasındaki Fransız Filosu başına gelen bu felaketlerin ardından savaş gemilerinin üçte ikisi savaş dışı kalarak perişan bir biçimde Çanakkale Boğazını terk eder.Gaulois ve Bouvet dışındaki Charlemagne ve Amiral Guepratte’nin forsunun taşıyan amiral gemisi Suffren’de bir çok isabetler ve yaralar alarak savaş alanından ayrılır.Saat:14:10/14:39’da sularında Kalyon Kaptanı Albay Hayes Sadler komutasındaki 3 grup İngiliz savaş gemileri Fransız Filosunun çekilmesiyle birlikte savaş alanında meydana gelen boşluğu bir taraftan güçlü toplarıyla sabahtan beri sabırla direnen Türk istihkamlarını bombardıman ederek doldurmaya çalışırlar.Bu gemilerden Ocean boğazın Anadolu, Vangeance İse Rumeli Kıyılarını müteakiben ilerlerken Irresistible ve Albion zıhlıları da bu iki İngiliz zıhlısının ortalarında yer alarak savaş alanı içerisinde ilerlemeye devam ederler.Hem yan yana ilerleyen bu altı savaş gemisine destek olmak hem de sabahtan beri ateş hattında yıpranmış olan Swiftsure ve Prince George Zırhlılarıyla nöbet değişimi yapmak amacıyla Majestic ve Triumph Zırhlıları savaş alnındaki yerlerini alır.Albay Hayes Sadler Komutasındaki üçüncü grup “yedek” İngiliz savaş gemilerinin Merkez Tahkimatındaki Türk Topçusuna karşı başlattıkları bu amansız bombardımana Koramiral John De Robeck komutasındaki birinci grup İngiliz gemileri de destek verir.Albay Hayes Sadler komutasındaki savaş makineleri Kepez Burnu arkasından 12000 yarda mesafeden başlattıkları bu ağır topçu ateşine Merkez Tahkimatına 10000 yarda yaklaşmak suretiyle devam ederler.Düşmanın taze kuvvetle giriştiği bu ağır topçu bombardımanı sırasında en fazla Anadolu yakasındaki Çimenlik Tabyası zarar görür.Bu cehennemi ateş ve gülle yağmuru altında Kale cephaneliği,talimhane meydanı ve telefon santrali büyük hasar görürken kale gediklerinden biri yıkılır ve Amiral gemisi Queen Elizabeth’den isabet eden bir 38’lik kale duvarına saplanır. ²Bu ağır bombardıman sırasında Çanakkale Şehride büyük zarar görür.Şehirde yer yer infilaklar gerçekleşir.Tatar Mahallesinde yangın çıkarken Yalı Camii’nin minaresi havaya uçar.Şehrin hemen karşısında bulunan ve Merkez Tahkimatının Rumeli ayağını oluşturan Kilitbahir’de de durum buradakinden farksızdır.Saat:15:15 sularında Üsteğmen Kazım Bey Komutasındaki Namazgah Tabyasının kışlasına isabet eden düşman mermilerinden bir kışlanın çatısını havaya uçururken çıkan yangınla 15 dakika içinde kışlanın cephe duvarından eser kalmaz. Manastırlı Yzb.Hilmi Bey Komutasındaki Rumeli Mecidiye Tabyası’da tıpkı diğerleri gibi ateş sağanağı altındadır.Saat:15:14 sularında Anadolu Hamidiye Tabyası dört topuyla Irresistible zırhlısını yaylım ateşi altına alır.Bu sırada Nusratın harekattan on gün önce Erenköy Koyuna döktüğü yirmi altı mayından birine çarparak korkunç bir patlamayla sarsılan bu zırhlı hafifçe yan yatar.Amiral Gemisi 15 inçlik devasa toplarıyla Irresistible’yi yaylım ateşi altına alan Anadolu Hamidiye Tabyası üzerinde ateşini toplar.

İSLAM ÖZDEMİR

ÇANAKKALE SAVAŞLARI GÖNÜLLÜ ARAŞTIRMACISI/YAZAR

1 SELAHATTİN Adil Bey Çanakkale Hatıraları Arma yay.C.1 Syf:120

© Amiral Duckwort Çanakkale Boğazına arşı giriştiği bu saldırıda Çanakkale Boğazındaki bir Türk Filotillasını mağlup ederek Marmara’ya girmeyi başarmış.Ne varki İstanbul’a 8 mil kala rüzgarın kesilmesiyle amacına ulaşamamıştır.Bir hafta sonra Dönüş için Çanakkale Boğazından geçtiği sırada Kilitbahir’deki Türk topçusunun top ateşine tutulmuş ve 150 denizcisini kaybetmiştir.Sonuç olarak bu olay Tarihte ilk defa Çanakkale Boğazının bir düşman donanması tarafından geçilmesine neden olmuştur.

¶ Alan Moorehead “Gallipoli” Çev:Ali Cevat Akkoyunlu Doğan Ktb.İstanbul

ð Türkiye Eski Muharipler Cemiyeti Yayınları 18 mart 1915 Çanakkale Zaferi Gıyas Yekin 1964

 19 Şubat 1915 Deniz Harekatında olduğu gibi bu gün yapılan deniz saldırısının da ne zaman başladığı ve bittiği konusunda da farklı eserlerde farklı görüşler ortaya atıldığını görüyoruz.Mayın Grup Komutanı Bnb.Hafız Nazmi Bey ‘in günlüğünde harekatın saat:10:15’de başladığı belirtilirken.Emil Vedel’in “Çanakkale’de Bahriyelilerimiz” isimli eserinde saat:10:00’da başlayıp,15:00’bittiği,Emeli Güverte Albayı Şakir Tunçapa’nın hatıralarında saat:09:45 ‘te başlayıp akşam 17:50’de sona erdiği.Son olarak Gıyas Yetkin’in 18 Mart 1915 Çanakkale Deniz Zaferi isimli eserinde O Tarihte Seddülbahir Tabya’sı kumandanı olan Merhum Yzb.Şemsettin Çamoğlu‘ndan naklettiğine göre harekatın sabah 09:00’da başlayıp sekiz saat sürdüğü ifade edilmektedir.25 Şubat 1915 Deniz Harekatında İtilaf Devletleri Filosu’nun kaç gemiyle boğazın giriş istihkamlarına saldırdıkları konusunda da bu farklılık göze çarpıyor.Avustralyalı Yazar Alan Moorehead “Gallipoli” isimli eserinde bir sayı bildirmezken Merhum Yzb.Şemsettin Çamoğlu Gıyas Yetkin’in adı geçen eserinde o gün harekata 42 savaş gemisinin katıldığını belirtirken.Şakir Tunçapa’nın günlüğünde bu sayı “12 parça büyük gemi 24 parça küçük gemi o gün boğaz methaline saldırmıştır”ifadesi yer almaktadır.

 Türkiye Eski Muharipler Cemiyeti Yayınları “18 Mart 1915 Çanakkale Deniz Savaşı ve Zaferi” Gıyas Yetkin 1964. “ Savaşa katılan İngiliz Savaş Muhabiri Ellis Ashmeat Bartlett’in yaptığı beyanat”

® “Askeri Kahramanlar” Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları 1993

“Seddülbahir Kahramanları” Cemalettin Yıldız

 Alan Moorehead “ GALLIPOLI” SYF: 49 Doğan Kitap İstanbul

 a.g.e syf:50

 Çanakkale Destanı “Kuğunun Son Ötüşü” Boğaziçi yayınları İstanbul

©Çanakkale Destanı “Kuğunun Son Ötüşü” Boğaziçi Yayınları İstanbul

® Adı geçen matbu Çanakkale Haritaları savaştan çok önceleri Çanakkale ve çevresindeki İngiliz,Amerikan,Fransız,İtalyan Büyükelçilikleri,Çanakkale yöresinde o devirde meyan kökü ticareti yapan Kokana Çiftliği,Serçiler Köyündeki altın madeni gibi İngiliz müesseseleri ve İngiliz Kolonileri tarafından Londra’dan getirilen mühendis ve memurlar tarafından hazırlanmış olup bölgenin coğrafi,Demografik ve fiziksel yapısı bölgedeki azınlıkların durumu ve bunların yerleşim yerlerine dağılımından boğazdaki Türk savunma hatlarının yerlerinde kadar yapılan planlarda ve hazırlanan haritalarda bir bir her şey belirtilmiştir.Fakat Türk istihbaratı tarafından İngilizlerin hesabına çalışan ve bu haritaların hazırlanması konusunda onlara yardımcı olan Rum ajanlar elde edilmek suretiyle boğaz savunması için oluşturulan Türk istihkamlarının yerlerinin bu haritalarda yanlış olarak değiştirilmesinde muvaffak olunmuştur.Sonuç olarak İngilizlerin harekat sırasında başarısız olmalarında kendi elleriyle hazırlattıkları bu yanlış haritaların çok büyük fonksiyonu olmuştur.

Bu konu hakkında daha fazla bilgiye ulaşmak için bakınız:

a)Türkiye Eski Muharipler Cemiyeti Yayınları 18 Mart 1915 Çanakkale Deniz zaferi syf:111. Gıyas Yetkin 1964.

b)A.Mete Tuncoku “Çanakkale 1915 Buzdağının Altı” Türk Tarih Kurumu Yayınları 2002.İngiliz Resmi Belgeleriyle Çanakkale Savaşları”.

© Selahattin Adil Bey’in Hatıraları SYF:130 “Çanakkale Hatıraları” Arma yayınları c:1

© Bkz.Türkiye Eski Muharipler Cemiyeti Yayınları “18 Mart 1915 Deniz Zaferi” Gıyas Yetkin Syf:121

® “Eski Hisarlık Tepesi” bugün Çanakkale Şehitler Abidesinin bulunduğu yerdir.

© Selahattin Adil Bey’in Hatıraları “ Çanakkale Hatıraları” Arma” Yayınları c:1

® 18 Mart 1915 Deniz Harekatının ne zaman başladığıyla ilgili farklı görüşler ortaya atılmaktadır.Müstahkem mevki Kurmay Başkanı Yarbay Selahattin Adil Beyin hatıralarında saldırının sabah saat :11:15 sularında başladığı belirtilirken Mayın Grup Komutanı BNb.Hafız Nazmı Bey saldırının saat:11:10’da Emekli Güverte albayı Şakir Tunçapa saat:11:45’de Avustralyalı Yazar Alan Moorehead da“Gallipoli” isimli eserinde saat:11:25’de başladığını belirtmektedir.Bu görüş ayrılıklarına rağmen harekatı izleyen Times gazetesi Muhabiri Ellis Ashmead Bartlett’in raporlarında ,Albay Cevat Bey’in imzasını taşıyan Müstahkem mevki Kumandanlığının O günkü yazılı emirinde ,Savaşa katılan Alman Teğmeni Carl Mühlman’ın hatıralarında ve son olarak Emil Vedel’in“Çanakkale’de Bahriyelilerimiz” isimli eserinde saldırının sabah saat:11:30 sularında başladığı konusunda görüş birliği olduğu görülmektedir..

® Bu gün Çanakkale’deki 18 Mart tepesinin olduğu yer.

® Yabancı eserlerde ve hatıratlarda Kilitbahir ve Çanakkale İstihkamları bu isimle yer alır.

€ Türkiye Eski Muharipler Cemiyeti Yayınları 18 mart 1915 Çanakkale Deniz Zaferi Gıyas Yetkin syf:123/124

® Türkiye Eski Muharipler Cemiyeti Yayınları “18 MART 1915 Çanakkale Zaferi” Gıyas Yetkin sayfa:128

“Çanakkale’de Bahriyelilerimiz” Emil Vedel syf: 34 Yayına Hazırlayanlar Doç. Dr. Ahmet Altıntaş-Yrd.Doç. Dr. Neşe Altıntaş Çanakkale 18 Mart Üniversitesi Yay.

© Carl Mühlman “Bir Alman Subayının Çanakkale Savaşı notları” syf:63 Çev: Sedat Ümran Timaş Yayınları 2003 İstanbul.

© İngiliz Savaş Muhabiri Ellis Ashmeat Bartlett’in açıklaması Türkiye Eski Muharipler Cemiyeti Yayınları “18 .Mart 1915 Çanakkale Deniz Zaferi” Gıyas Yetkin syf:124/125.

® Bouvet Zırhlısı Torpido Çavuşu Koken’in hatıra defterinden Emil Vedel “Çanakkale’de Bahriyelilerimiz”syf:36/37. Yayına hazırlayan Yrd.Doç. Dr. Ahmet Altıntaş ve Neşe Altıntaş Çanakkale Onsekizmart Üniversitesi Yayınları

© Bouvet Zırhlısı dördüncü taret topçu neferi Lapyer’in hatıra defterinden a.g.e syf:37/38

© Çanakkale Destanı “ Kuğunun Son Ötüşü” Boğaziçi yayınları “Fransız Amiral Guepratte’nin gözüyle 18 Mart 1915 Deniz Savaşı”

® Yüzbaşı Laurent Moreau’nun hatıralarından kısaltılarak alınmıştır.Türkiye Eski Muharipler Cemiyeti Yayınları “18 Mart 1915 Çanakkale Deniz Zaferi” Gıyas Yetkin Syf:134-136.

2^© Ağır bombardıman sırasında Çimenlik Kalesinin duvarına isabet eden bu düşman mermisi bugün hala aynı yerinde bulunmaktadır. “yazarın notu”